Historia
Pierwszy murowany kościół w Talgarth, według tradycji siedzibie władców walijskiego królestwa Brycheiniog, zbudowany został prawdopodobnie w XIII wieku. Mógł on zająć miejsce starszej celtyckiej świątyni chrześcijańskiej, natomiast wezwanie otrzymał od świętej Gwendoliny, córki Brychana, króla Brycheiniog. Około 1093-1095 Bernard Neufmarche podarował pierwotny kościół w Talgarth wraz ze świątynią w Llangors klasztorowi benedyktyńskiemu z Brecon. W 1254 roku odnotowano go na rejestrze podatkowym papieskiej dziesięciny. Na początku XV wieku wczesnogotycką budowlę powiększono o drugą nawę i kruchtę, a pod koniec tamtego stulecia o wieżę. Całość gruntownie odrestaurował w 1873 roku Thomas Nicholson z Hereford.
Architektura
Kościół zbudowany został na łagodnym zboczu opadającym na zachód ku rzece Ennig i na południe ku jej mniejszemu dopływowi. Wzniesiony został z czerwonego i szarego piaskowca o małych lub średnicy rozmiarach oraz płytowych kształtach, w narożnikach wzmacnianego dokładniej opracowanymi większymi ciosami. U schyłku średniowiecza osiągnął formę okazałej budowli o nieregularnym w planie układzie. Składał się wówczas z mocno wydłużonej nawy głównej na planie prostokąta, nie posiadającej zewnętrznie wyróżnionego prezbiterium, lecz od zachodu poprzedzonej XV-wieczną czworoboczną wieżą prawie o tej samej szerokości. Po stronie północnej już w XIII wieku przystawiona została obszerna kaplica o charakterze transeptu, połączona popularnym w Walii i Anglii ukośnie poprowadzonym przejściem bezpośrednio z częścią prezbiterialną kościoła. Na południu natomiast korpus otwarty został na początku XV wieku na drugą nawę, nieco tylko krótszą od części północnej, przykrytą osobnym dachem dwuspadowym. Być może zajęła ona miejsce pierwotnego południowego ramienia transeptu, gdyż układ krzyżowy był w XIII-wiecznej Walii popularnym rozwiązaniem pośród ważniejszych budowli parafialnych.
Pod koniec średniowiecza kościół posiadał różnorodne otwory okienne. Były to okna dwudzielne i trójdzielne, umieszczane w czworobocznych i ostrołucznych ościeżach, dzielone laskowaniem na prześwity zamykane pięcioliśćmi lub łukami w ośle grzbiety (starsze były okna ostrołuczne, dwudzielne, z rozwidlonym laskowaniem, z których jedno przeniesione zostało do południowej ściany nawy bocznej, prawdopodobnie po rozebraniu pierwotnej ściany południowej). Były też okna mniejsze, jednodzielne, umieszczone w bocznych ścianach kruchty, czy południowej ścianie prezbiterium. Najstarsze okno jednodzielne o lancetowatej formie oświetlało od północy transeptową kaplicę. Ponadto w murach kościoła znajdowały się duże okna ostrołuczne wypełnione bardziej skomplikowanymi maswerkami panelowymi, oświetlające od wschodu obie nawy.
Główny otwór wejściowy do kościoła, w trakcie późnośredniowiecznej rozbudowy umieszczono w zachodniej części południowej ściany nawy bocznej, gdzie został poprzedzony XV-wieczną kruchtą z szerokim portalem o odcinkowym zamknięciu. Portal ten ujęto jednolitym profilowaniem wąskimi wałkami i rowkami, na całej wysokości powyżej niskiego cokołu. Portal wewnątrz kruchty podobnie oprofilowano i zamknięto spłaszczonym ostrołukiem w stylu Tudorów. W ten sam sposób zamknięta został osadzona obok wejścia wnęka kamiennej, prosto fazowanej kropielnicy. Dodatkowo wąski fazowany portal dla księdza znajdował się we wschodniej partii nawy bocznej. W pierwszej połowie XVI wieku wstawiono też pomocniczy portal z dwuspadowym zamknięciem, umieszczony w zachodniej części północnej ściany nawy głównej.
Wieżę u podstawy ujęto cokołem z dwoma fazowanymi gzymsami. Elewacje zewnętrzne wieży przedzielono horyzontalnie gzymsami kordonowymi, lecz surowego wyglądu nadały jej wąskie, fazowane od zewnątrz i rozglifione do wnętrza otwory, przypominające obronne strzelnice. Jedynie najwyższa kondygnacja dzwonna zaopatrzona została w duże, ostrołucznie zamknięte okna dwudzielne, wypełnione trójlistnymi maswerkami wpisanymi w ostorłuki. W koronie mury wieży zwieńczono lekko odsadzonym przedpiersiem, przez które przebito kamienne rynny usuwające nadmiar wody deszczowej. Spiralną klatkę schodową osadzono w całości w grubości muru północno – wschodniego narożnika, bez wysunięcia jej ryzalitem poza zwartą bryłę wieży.
We wnętrzu nawa główna i prezbiterialna część korpusu otwarta została na nawę boczną pięcioma ostrołucznymi arkadami z typowymi obustronnymi i podwójnymi fazowaniami. Arkady oparto na ośmiobocznych filarach z płaskimi profilowanymi kapitelami i na jednym masywniejszym filarze czworobocznym ze ściętymi narożnikami, oddzielającym arkadę części prezbiterialnej. Nawę główną z przyziemiem wieży połączono XV-wieczną profilowaną arkadą ze spłaszczonym ostrołukiem zamknięcia. Dużo szersza i pozbawiona profilowania arkada z XIII wieku połączył nawę główną z północną kaplicą. Pomiędzy nawą a prezbiterium nie zastosowano arkady tęczy, tworząc jedną długą przestrzeń, nad którą rozpostarta była otwarta więźba dachowa lub drewniana kolebka.
Stan obecny
Kościół zachował mury wznoszone od XIII wieku do końca średniowiecza, przy czym większe nowożytne ingerencje przyczyniły się głównie do dobudowania zakrystii po wschodniej stronie kaplicy północnej i wymiany więźby dachowej. W okresie wiktoriańskim wymieniona została także część okien (wschodnie w prezbiterium, dwa zachodnie kaplicy, dwa północne nawy głównej) lecz większość ma dziś formy gotyckie i późnogotyckie. Wewnątrz zobaczyć można XV-wieczne arkady międzynawowe oraz część późnośredniowiecznej przegrody w kaplicy północnej.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Haslam R., The buildings of Wales. Powys (Montgomeryshire, Radnorshire, Breconshire), London 1979.
Ludlow L., Excavations within medieval Talgarth, „Brycheiniog”, Vol. 32/2000.
Salter M., The old parish churches of Mid-Wales, Malvern 1997.