Historia
Kościół w St Fagans został wzniesiony w XIII wieku, choć po raz pierwszy odnotowano go w źródłach pisanych dopiero w 1301 roku. W XIV wieku został przebudowany i powiększony o więżę. W XV stuleciu dobudowano kruchtę i wymieniono na nową więźbę dachową. W XVII wieku przebudowana została wieża, którą dodatkowo w 1730 roku podwyższono w trakcie ówczesnego remontu. Cała budowla została odrestaurowana w latach 1859-1860 i powiększona o nawę północną oraz zakrystię. Od tamtego czasu nie przeprowadzano już większych zmian, jedynie w 1985 roku naprawiona została wieża, a w 1991 roku prezbiterium.
Architektura
Średniowieczny kościół początkowo składał się z prostokątnej w planie nawy i prostokątnego prezbiterium po wschodniej stronie, miał więc układ przestrzenny typowy dla późnoromańskich i wczesnogotyckich wiejskich budowli sakralnych. Od zachodu w XIV wieku dostawiona została czworoboczna, pierwotnie niezbyt wysoka wieża. Pod koniec średniowiecza przy południowym wejściu do kościoła dobudowana została kruchta. Całość usytuowana została po północnej stronie rzeki Ely, w niedalekiej odległości od mocno opadających ku niej zboczy.
Pierwotne romańskie okna były rozglifionymi, półkoliście zamkniętymi otworami o niewielkich prześwitach. Gotyckie okna w nawie były dość wąskie, ale wysokie, zwieńczone mocnymi ostrołukami. W okresie późnego gotyku elewacje przepruto dużymi oknami ostrołucznymi, wypełnionymi dwudzielnymi i trójdzielnymi maswerkami, z okapowymi obramieniami osadzonymi na konsolach o kształtach rzeźbionych głów, maszkaronów i przeróżnych bestii. Wielkością tradycyjnie wyróżniono wschodnie okno prezbiterium, wypełnione trójdzielnym maswerkiem o geometrycznych układach z wielolistnymi motywami wpisanymi w sferyczne trójkąty, ostrołuki i koła. Od strony wewnętrznej okno ujęto profilowaną arkadą osadzoną na przyściennych kolumienkach. W nawie duże okno ostrołuczne przebito we wschodniej części ściany południowej. Jego trójdzielny maswerk uzyskał zaawansowany charakter z motywami oślich grzbietów, trójliści i pięcioliści.
Wejście do kościoła w okresie pełnego średniowiecza wiodło poprzez południowy portal nawowy o ostrołucznym zamknięciu i ciągłym profilowaniu powyżej niskich cokołów. Podobną formę, ale o innym kształcie profili, uzyskał portal wejściowy do kruchty. Kolejny portal umieszczono w przyziemiu wieży od zachodu, gdzie przeciął wydatny gzyms cokołowy. Dodatkowo w południowej ścianie prezbiterium umieszczono wąski ostrołuczny portal dla plebana, podobnie jak okna ujęty okapnikiem podwieszonym na dwóch kamiennych konsolach.
We wnętrzu nawę od prezbiterium oddzielono wąską i wysoką arkadą tęczy o mocno ostrołucznym wykroju, z profilowaną uskokami i fazowaniem archiwoltą, opartą na potrójnych przyściennych kolumienkach. Zapewne zastąpiła ona starszą arkadę późnoromańską, usuniętą w czasie gotyckiej przebudowy. W okresie późnego średniowiecza przed łukiem tęczy stać mogło drewniane lektorium, mocowane między innymi do wschodniej części ościeża dużego okna trójdzielnego. Przyziemie wieży otwarto na nawę wąską arkadą z XIV wieku, utworzoną z podwójnie fazowanej ostrołucznej archiwolty, wtopionej w proste ościeża. Nad prezbiterium w XV wieku rozpostarto drewnianą kolebkę, która zastąpiła otwartą więźbę dachową, albo starszą kolebkę. Prawdopodobnie podobnie zwieńczona była w średniowieczu część nawowa kościoła.
W południowej ścianie prezbiterium osadzono cztery ślepe arkady, z których trzy przeznaczone były na sedilia a jedna na piscinę. Wszystkie zamknięto na jednakowej wysokości profilowanymi ostrołukami, w które wpisano pięciolistne maswerki. Arkady opuszczono na filarki o trójlistnych przekrojach, z okrągłymi głowicami i bazami. Bogatą kompozycję uzupełniono rzeźbionymi głowami w miejscach połączeń archiwolt oraz płaskorzeźbionymi motywami roślinnymi po bokach archiwolt.
Stan obecny
Bryła średniowiecznego kościoła jest dziś zauważalnie powiększona, na skutek dostawienia nawy północnej, zakrystii i podwyższenia wieży. W zachodniej części południowej ściany nawy zachowało się ostrołukowe, jednodzielne okno z XIV wieku, jednak podobne okno we wschodniej części jest już nowożytną kopią. We wnętrzu kruchty nad portalem dojrzeć można zamurowane okno późnoromańskie. Kolejne zamurowane późnoromańskie okno widoczne jest wewnątrz nawy, także w południowej ścianie. Oryginalne okna z odnowionymi maswerkami zachowały się także w murach prezbiterium, gdzie wewnątrz obejrzeć także można okazałe sedilia i piscinę oraz więźbę dachową datowaną na XV stulecie.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Newman J., The buildings of Wales, Glamorgan, London 1995.
Salter M., The old parish churches of Gwent, Glamorgan & Gower, Malvern 2002.
Wooding J., Yates N., A Guide to the churches and chapels of Wales, Cardiff 2011.