Historia
Kościół św. Dunwyda został wzniesiony w XII wieku, jako romańska budowla składająca się z nawy i prezbiterium. Na początku XIV stulecia z fundacji rodziny Stradling, właścicieli pobliskiego zamku, została dobudowana wieża, a pod koniec tamtego stulecia kaplica Mariacka (ang. Lady Chapel). W XV wieku przebudowane zostało prezbiterium, w kolejnym stuleciu nawa. W 1878 roku przeprowadzono renowację korpusu budynku oraz w 1907 roku przebudowę wieży.
Architektura
Kościół usytuowany został w głębokiej dolinie u stóp zamku, po jego zachodniej stronie, a po wschodniej stronie niewielkiej rzeki Llys Wierydd, znajdującej ujście do Kanału Bristolskiego na południu. W XIII wieku składał się z prostokątnej w planie nawy i prostokątnego ale węższego prezbiterium od strony wschodniej. Obie części połączono bardzo wąską arkadą tęczy o półkolistej archiwolcie osadzonej na sfazowanym gzymsie i dwóch narożnych przyściennych kolumienkach z prostymi kapitelami. Okna kościoła musiały być wówczas jeszcze niewielkich rozmiarów, być może szczelinowe, zapewne z rozglifieniami skierowanymi do wnętrza. Nie wiadomo czy wejście tradycyjnie funkcjonowało po stronie południowej nawy, czy też utworzono już portal północny.
W XIV wieku po stronie zachodniej do nawy przystawiona została czworoboczna wieża. Początkowo nie była ona oskarpowana, zwieńczono ją natomiast typowym dla późnośredniowiecznej południowej części Walii blankowanym przedpiersiem, osadzonym na wysuniętych z lica ścian wspornikach. O wiele bardziej rzadkim posunięciem było na terenie Walii umieszczenie podobnego przedpiersia na wspornikach wzdłuż dłuższych boków nawy. We wnętrzu wieżę otwarto na nawę podwójnie fazowaną arkadą. Oprócz wieży pod koniec XIV wieku dobudowany został po północnej stronie prezbiterium prostokątny budynek kaplicy. W XVI wieku północne wejście do nawy poprzedzone zostało kruchtą z dwoma kamiennymi ławami.
Elewacje kościoła od XIV wieku porozdzielane były już dużymi, ostrołucznie zamkniętymi oknami z maswerkowymi wypełnieniami (wschodnia ściana prezbiterium). W XV wieku w architekturę kościoła wprowadzono duże trójdzielne okna w czworobocznych ościeżach z maswerkami zwieńczonymi pięcioliśćmi (południowa ściana nawy) oraz duże dwudzielne okna zamknięte ostrołucznie (południowa ściana prezbiterium). Wyjątkowe okno z trójdzielnym maswerkiem, tworzącym w górnej partii siatkowy wzór osadzony w czworobocznym ościeżu, umieszczono we wschodniej ścianie kaplicy. Od południa małe, ale dwudzielne okno zapewniało światło na piętrze przegrody lektorium, która oddzielała nawę od prezbiterium.
Portale wejściowe w XV/XVI wieku funkcjonowały w nawie zarówno od północy jak i południa, przy czym południowy u schyłku średniowiecza był skromnym, bardzo wąskim wejściem z mocno obniżonym ostrołukiem. Portal północny oprofilowano bez przerywania na całej wysokości i również zamknięto mocno obniżonym ostrołukiem, z łukiem samego otworu o kształcie odcinkowym. Pojedynczy portal z ostrołucznym zamknięciem i okapnikiem podwieszonym na dwóch konsolach prowadził także od południa do prezbiterium. Niezależne wejście z zewnątrz uzyskała kaplica, dostępna fazowanym portalem w stylu Tudorów przez zachodnią część ściany północnej.
Stan obecny
Kościół stanowi na tyle ważną budowlę, że został wpisany do najwyższej grupy z trójstopniowej listy walijskich zabytków architektury. Zawdzięcza to pochodzącym jeszcze w okresu romańskiego murom nawy i arkadzie tęczy z XII wieku, licznym gotyckim detalom architektonicznym (portale, okna, arkada podwieżowa, piscina w prezbiterium), wspaniale zachowanej kaplicy przy prezbiterium oraz związkom z położonym zaraz obok zamkiem. Z okresu średniowiecza pochodzi też drewniany pulpit, choć został on przeniesiony do kościoła w okresie nowożytnym.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Kinross J., Discovering the smallest churches in Wales, Stroud 2007.
Newman J., The buildings of Wales, Glamorgan, London 1995.
Salter M., The old parish churches of Gwent, Glamorgan & Gower, Malvern 2002.
Wooding J., Yates N., A Guide to the churches and chapels of Wales, Cardiff 2011.