Historia
Skalisty półwysep na południowo – zachodnim krańcu Walii penetrowany był przez ludzi już w okresie neolitu. Grupa wczesnych rolników wzniosła na jego terenie grobowiec komorowy (wal. Coethan Arthur) i szukała schronienia w skałach sąsiedniej góry Carn Llidi. W późnej epoce brązu kolejne pokolenia ludzi pokryły teren przed nasadą półwyspu siecią pól, ale prawdopodobnie nie zamieszkiwały na samym skalistym cyplu. Dopiero w epoce żelaza obszar półwyspu podzielono na szereg stref zasiedlenia, chronionych odtąd dwoma liniami obwałowań. Nie wiadomo jak długo osada funkcjonowała, ale prawdopodobnie była już opuszczona w I wieku n.e., gdy Walia była podbijana przez rzymskie legiony. Alternatywnie funkcjonowała jeszcze, lecz w tak dużym odosobnieniu, że nie docierały do niej prawie żadne wpływy rzymskie. Sama osada nigdy nie została odnotowana w przekazach pisemnych, lecz charakterystyczny przylądek na którym ją zbudowano, wspomniany został jako „Octopitarum Promontarium” w dziele Ptolemeusza, jako ważny punkt orientacyjny z niebezpiecznymi skałami i małymi wyspami u wybrzeża.
Architektura
Osada założona została na wysokim i skalistym półwyspie, zwężającym się ze wschodu na zachód, otoczonym od południa wodami zatoki, a od zachodu i północy wodami rozgraniczającymi morza Celtyckie i Irlandzkie. Strome, poszarpane zbocza oraz klify uniemożliwiały przedostanie się od strony wybrzeża, pozostawiając jedyną możliwą drogę od strony wschodniej, gdzie tuż za nasadą półwyspu teren opadał do wąskiej doliny niewielkiego strumienia, odcinającej przylądek od wysokiej góry Carn Llidi, przegradzającej drogę z głębszej części Walii.
Obwarowania osady ze względu na ukształtowanie terenu nie miały formy obwodowej, lecz poprzeczną, w postaci dwóch linii obronnych przecinających półwysep. Pierwsza, zewnętrzna linia obronna, usytuowana była u jego nasady, w odległości około stu metrów od wspomnianej doliny strumienia, z południową częścią ulokowaną tuż przy zlokalizowanej na zewnątrz obwarowań plaży, stanowiącej w okolicy jedyne dogodne miejsce przybijania łodzi, wciśnięte pomiędzy wysokie klify. Druga linia obwałowań odcinała sam cypel półwyspu, przy czym obie linie w celu maksymalnego wykorzystania naturalnego ukształtowania terenu, nie były poprowadzone równolegle do siebie: obwałowania zewnętrzne miały oś północny – wchód, południowy – zachód, natomiast wewnętrzne północny – zachód, południowy – wschód. Minimalna odległość pomiędzy wałami wynosiła na południu niecałe 300 metrów i znacznie zwiększała się w części północnej.
Wewnętrzne fortyfikacje miały długość około 60 metrów. Składały się z wału zbudowanego z układanych bez przewiązania zaprawą bardzo dużych kamieni oraz poprzedzającego go rowu o szerokości około 15 metrów, przed którym utworzono jeszcze dwa niższe kamienne nasypy, stanowiące przeszkodę dla atakującego nieprzyjaciela. Wał miał około 3-3,6 metra szerokości u podstawy i szacunkową wysokość około 2 metrów, ale większą od strony zewnętrznej, gdzie poprowadzony był rów. Bramę przebito w około jednej trzeciej odległości od południowego zakończenia wału. Wiodła do niej grobla o szerokości około 3,6 metra, zwężająca się do 2,2 metrowej szerokości w miejscu osiągnięcia przejazdu. Przejazd ten miał długości niecałe 2,3 metra i był obustronnie wyłożonego dużymi głazami. Wał zewnętrzny był węższy od wewnętrznego, szerokości około 2,4 metra u podstawy, a w konsekwencji także i niższy. Możliwe, że ze względu na dużą skalę przedsięwzięcia (niecałe 550 metrów długości), nigdy nie został ukończony.
Najgłębsza część cypla usiana była budynkami mieszkalnymi i skalnymi schroniskami, pośród których znajdowała się jaskinia zwana Kozią (wal. Ogof Geifr), być może powstała na skutek wydobywania rudy miedzi. Jedynym źródłem wody mógł być mały strumień, zapewne bardziej obfity w czasie złej pogody. Zabudowę mieszkalną usytuowano na trawiastym wzniesieniu około 37 metrów od wału, na wysokości około 38 metrów nad poziomem morza. Ten niewielki skrawek terenu łagodnie opadał ku południowi, aż do krawędzi klifu. Od północy domostwa chronił grzbiet głazów, natomiast od zachodu skały tworzące najwyższy punkt cypla. Pomimo tego budynki musiały być odsłonięte w czasie złej pogody i wystawione na silne nadmorskie wiatry. Wznoszono je na planie koła i owalu, w bliskiej od siebie odległości. Większość miała średnicę około 6-7 metrów i mury grubości około 1,2 metra, ale jedno z największych osiągnęło wymiary 10,3 x 8,5 metra. Wykonane z suchego kamienia ściany budynków zapewne były stosunkowo niskie, natomiast stożkowate, pokryte darnią lub strzechą dachy wysokie, celem lepszego pozbywania się dymu z palenisk.
Na obszarze pomiędzy wewnętrznymi i zewnętrznymi obwałowaniami znalazł się neolityczny grobowiec, utworzony z kamiennego kopca i czworobocznej komory, przykrytej masywną kamienną płytą o wymiarach 3,6 x 2,4 metra. Grobowiec ten w epoce żelaza nadal mógł mieć znaczenie kultowe dla ówczesnych społeczności, stanowiąc centrum przeprowadzania ceremonii i rytuałów. Oprócz niego rozległy teren między wałami nie był zabudowany. Służyć mógł jako miejsce wymiany handlowej lub przestrzeń do chronienia stad zwierząt.
Stan obecny
Obronna osada na półwyspie St David’s Head (wal. Trwyn Dewi) zachowała się w postaci słabo czytelnych śladów po kamiennych wałach i rowach oraz okrągłych podstaw kamiennych domostw. Pomimo tego posiada duży potencjał dla badań, gdyż teren półwyspu nigdy nie był objęty nowożytnym zasiedleniem i uprawą rolną. Ponadto na terenie cypla zachował się dolmen Coethan Arthur, stanowiący pozostałość po neolitycznym grobowcu komorowym.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Baring Gould S., Burnard R., Enys J.D., Exploration of the Stone Camp on St David’s Head, „Archaeologia Cambrensis”, Vol. 16/1899.
Driver T., The Hillforts of Iron Age Wales, Eardisley 2023.
Forde-Johnston J., Hillforts of the Iron Age in England and Wales, Liverpool 1976.
Reid M., Prehistoric Houses in Britain, Princes Risborough 1993.
The Royal Commission on The Ancient and Historical Monuments and Constructions in Wales and Monmouthshire. An Inventory of the Ancient and Historical Monuments in Wales and Monmouthshire, VII County of Pembroke, London 1925.