Historia
Kościół św. Ffraidy (Brygidy) zbudowany został najpóźniej pod koniec XIII wieku. W tym okresie powstała jego wieża, natomiast korpus przypuszczalnie zbudowany mógł być nieco wcześniej. Cała budowla przebudowana została w XV wieku w stylistyce późnogotyckiej. W 1840 roku w Margam odnaleziony został romański portal, który wpierw osadzono w tamtejszym przytułku, a następnie z inicjatywy żony anglikańskiego plebana St Brides umieszczono w XIX-wiecznej kruchcie kościoła św. Ffraidy.
Architektura
Kościół zbudowany został w zakolu strumienia Nant Rhych, na lekko opadającym w jego stronę terenie. W okresie późnego średniowiecza posiadał układ typowy dla średniej wielkości wiejskich kościołów farnych. Składał się z pojedynczej nawy, dostawionego od wschodu prezbiterium, nieco węższego i niższego, ale podobnie jak korpus wzniesionego na planie prostokąta, oraz z czworobocznej wieży dostawionej do fasady zachodniej i częściowo w nią wtopionej (do budowy wschodniej ściany wieży wykorzystano zachodnią ścianę nawy).
Pierwotne okna kościoła przypuszczalnie były niewielkich rozmiarów, zapewne rozglifione do wnętrza i być może zamknięte jeszcze półkoliście. Wieża, jako wzniesiona pod koniec XIII wieku, posiadała elewacje przeprute głównie przez wąskie otwory szczelinowe, jedynie najwyższe dwa piętra otrzymały nieco większe wczesnogotyckie okna zamknięte trójliśćmi. Nawa oraz prezbiterium od czasu późnogotyckiej przebudowy, od północy i południa oświetlone już były przez okna średniej wielkości, dwudzielne, zamykane pięcioliśćmi i łukami w ośle grzbiety, z wydatnymi gzymsami okapowymi o dwukrotnych zagięciach. Prawdopodobnie jedyne duże okno ostrołuczne osadzono w ścianie wschodniej prezbiterium, skąd mogło oświetlać ołtarz.
Główne i zarazem najstarsze wejście do kościoła znajdowało się w najbardziej typowym miejscu, mianowicie w zachodniej części południowej ściany nawy. Kolejny portal wejściowy umieszczono pod koniec XIII wieku od zachodu w przyziemiu wieży. Uzyskał on ostrołuczne zamknięcie i szerokie fazowanie. Trzeci, najpóźniejszy i najwęższy portal wstawiono u schyłku średniowiecza w południową ścianę prezbiterium dla księdza. Został on zamknięty mocno obniżonym ostrołukiem.
Wewnątrz kościoła obie główne części kościoła przykryto otwartą więźbą dachową oraz połączono arkadą tęczy o półkolistym zamknięciu, o misternie zdobionych znakami X impostach i dwóch wałkach z drobnymi kapitelami muszelkowymi. Drewnianymi stropami rozdzielone były kondygnacje wieży, wewnątrz której poruszać się musiano za pomocą drabin lub drewnianych schodów drabiniastych. Jeśli w okresie późnego średniowiecza nawę od prezbiterium oddzielało drewniane lektorium, bardzo popularne w wiejskich kościołach na terenie Walii, to także jego piętro nie miało dostępu za pomocą murowanej klatki schodowej.
Stan obecny
Kościół został gruntownie odnowiony w XIX wieku, kiedy to do oryginalnej bryły dostawiono zakrystię po północnej stronie prezbiterium oraz kruchtę przed wejściem do nawy. Ta ostatnia choć nowożytna, to mieści wspaniały romański portal zewnętrzny, prawdopodobnie pochodzący z opactwa Magram, oraz nieco skromniejszy, ale także romański portal wewnętrzny. Podobnie średniowiecznym zabytkiem jest okno wschodnie prezbiterium kościoła, wraz z XV-wiecznym witrażem i ustawionym we wnętrzu gotyckim baldachimem z wnęką na figurę, lecz zostały one przeniesione z nieodległej rozebranej kaplicy Sant y Nyll. Romańskim detalem architektonicznym jest także arkada tęczy, zaś chrzcielnica pochodzi z XV wieku. W dobrym stanie przetrwała XIII-wieczna wieża kościoła.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Newman J., The buildings of Wales, Glamorgan, London 1995.
Salter M., The old parish churches of Gwent, Glamorgan & Gower, Malvern 2002.