Historia
Kościół w St Athan został wzniesiony w XIII wieku, prawdopodobnie na miejscu wczesnośredniowiecznej świątyni z VI stulecia. Jego fundatorem mógł być Philip de Nerber z Castleton, którego ciało po śmierci złożono w kościele. Znaczącej rozbudowy i przebudowy budynku dokonano w XIV wieku (transept) oraz w XV stuleciu (kruchta, górna część wieży). W 1888 roku przeprowadzono gruntowną renowację budowli, niestety przy okazji niszcząc średniowieczne polichromie ścienne.
Architektura
Kościół w XIV wieku osiągnął w planie kształt krzyża łacińskiego, utrzymanego w stylistyce angielskiego gotyku dekoracyjnego. Składał się z prostokątnej, wydłużonej nawy, południowego i północnego ramienia transeptu, prostokątnego w planie prezbiterium po stronie wschodniej oraz czworobocznej wieży umieszczonej na przecięciu naw, od XV wieku z typowym dla Walii zwieńczeniem w postaci wysokiego przedpiersia i krenelażu. To ostatnie miało już znaczenie głównie reprezentacyjne i symboliczne, a nie obronne, gdyż w momencie przebudowy tereny Walii nie były niepokojone działaniami wojennymi. Dodatkowo południowe wejście do nawy poprzedzone zostało w okresie późnego średniowiecza niewielką kruchtą.
Średniowieczna ewolucja budowli widoczna była szczególnie na przykładzie okien. Pierwotne były niedużymi, wąskimi otworami lancetowatymi, typowymi dla okresu wczesnego gotyku, w XIV-wieku zastępowanymi większymi oknami ostrołucznymi. Okna wypełniano odtąd kunsztownymi maswerkami, zwłaszcza w najważniejszych elewacjach wschodniej i zachodniej, gdzie zostały dodatkowo obramione ozdobnymi gzymsami okapowymi, osadzonymi na konsolach o kształtach ludzkich głów. Duże okna doświetlały też transept, gdzie od XV lub początku XVI wieku wypełnione były maswerkami operującymi przede wszystkim motywami oślich grzbietów.
Wejście do kościoła wiodło poprzez dwa portale umieszczone w nawie. Zachodni portal na osi fasady uzyskał podwójne fazowanie rozdzielone rowkiem, poprowadzone bez przerywania od klucza archiwolty po sam dół. Podobnie jak gotyckie okna zwieńczony został gzymsem na dwóch konsolach, dopasowanym kształtem do ostrołucznej formy archiwolty. Portal w zachodniej części południowej ściany nawy utworzono z trzech uskoków, zbudowanych z masywnych klińców, z których archiwoltę wewnętrznego uskoku osadzono na bokach uskoku środkowego. Choć na pierwszy rzut oka stosunkowo prosty, portal uzyskał wyszukaną formę za sprawą różnego stopnia ostrości fazowania poszczególnych uskoków. Kruchta przed portalem dostępna była mało wyszukanym wejściem z profilowanym obramianiem i łukiem utworzonym z płaskich klińców.
W środku kościoła przyziemie wieży otwarto na wschód i zachód nieprofilowanymi arkadami z lekko spłaszczonymi ostrołucznymi archiwoltami. Żadna z części budynku nie została przykryta sklepieniem, stosowano wyłącznie drewniane kolebki i otwarte więźby dachowe. W późnym średniowieczu wnętrze korpusu nawowego kościoła przedzielone było lektorium, wyznaczającym zachodnią część dostępną dla wiernych i wschodnią dla kleru. Na piętra walijskich lektoriów najczęściej wchodziło się schodami w grubości północnej ściany, ale w St Athan dostęp prowadził poprzez wieżę i północną część wschodniej ściany nawy.
Stan obecny
Kościół zachował do dziś elementy architektoniczne z wielu epok. Najstarsze, XIII-wieczne, choć odnowione w okresie nowożytnym, są okna w południowej ścianie prezbiterium, z połowy XIV wieku pochodzi zachodnie okno nawy, okno wschodnie prezbiterium i piscina wewnątrz transeptu. Warte obejrzenia są wspaniałe XIV-wieczne nagrobki sir Williama Berkerolles i jego żony Phelice de Vere oraz sir Rogera Berkerolles i jego żony Catheriny Turberville de Coity. Przetrwała także XV-wieczna drewniana więźba dachowa w nawie, natomiast północne i południowe okna nawy, zachodnie okno południowego ramienia transeptu i wszystkie okna północnego ramienia oraz północne okna prezbiterium są wynikiem XIX-wiecznej ingerencji wiktoriańskich budowniczych.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Newman J., The buildings of Wales, Glamorgan, London 1995.
Salter M., The old parish churches of Gwent, Glamorgan & Gower, Malvern 2002.
Wooding J., Yates N., A Guide to the churches and chapels of Wales, Cardiff 2011.