Historia
Kościół w St Andrews Major został wzniesiony w XIII wieku, kiedy to wybudowano nawę i prezbiterium. W XV i XVI stuleciu został znacząco powiększony o nawę północną, kruchtę i wieżę dobudowaną po stronie zachodniej. Już w okresie nowożytnym do wschodniej części północnej nawy dobudowana została kaplica rodowa rodzin Rowel i Bouville, które były właścicielami dużej części parafii. W XIX wieku przeprowadzono gruntowną renowację budowli, a w 1921 roku przebudowano wczesnonowożytną kaplicę.
Architektura
Pierwotny kościół składał się z prostokątnej w planie nawy oraz węższego i niższego, także prostokątnego prezbiterium po wschodniej stronie. Prezentował więc układ przestrzenny typowy dla wczesnogotyckiej wiejskiej budowli sakralnej, rozpowszechniony nie tylko na wyspach brytyjskich, ale i w Europie kontynentalnej. Otwory okienne kościoła zapewne były wówczas niewielkie, rozglifione do wnętrza, zamknięte lancetowato lub ewentualnie jeszcze zaokrąglone, przy czym elewacja północna mogła być ich całkowicie pozbawiona. Otwór wejściowy, ostołuczny i z szerokim fazowaniem, znajdował się w zachodniej części ściany południowej nawy.
Pod koniec XV lub na początku XVI wieku północną ścianę nawy przekształcono w cztery arkady podparte ośmiobocznymi filarami, które otworzono na nową nawę północną. Osiągnęła ona długość równą nawie głównej i nieco mniejszą szerokość. Arkady udekorowano szerokim, ciągłym fazowaniem, opadającym na filary bez pośrednictwa kapiteli. Oświetlenie nawy północnej zapewniły trójdzielne okna w czworobocznych obramieniach ujętych gzymsami okapowymi i jedno niżej przebite okno jednodzielne we wschodniej części ściany północnej, które zapewne doświetlało lektorium poprowadzone przez całą szerokość korpusu. Podobne okna z późnogotyckimi maswerkami umieszczone zostały wówczas także w starszych częściach kościoła.
Od strony zachodniej u schyłku średniowiecza wzniesiona została czworoboczna wieża z masywną zachodnią przyporą, czy też ostrogą w przyziemiu i zwieńczeniem w postaci blankowanego przedpiersia, osadzonego na wystających z lica ścian wspornikach. Ze względu na przyporę, wejście do wieży umieszczono niekonwencjonalnie w ścianie południowej, w fazowanym portalu ze spłaszczonym ostrołukiem archiwolty. Otwory okienne utworzono bardzo proste i nieduże, ujęte prostokątnymi, fazowanymi ościeżami. Cała wieża charakteryzowała się surowością i dość nietypowego w okresie późnego gotyku, brakiem dekoracyjnego detalu architektonicznego.
Ostatnim elementem jaki został wybudowany pod koniec średniowiecza była wyjątkowo długa kruchta, usytuowana od południa, przed głównym wejściem do nawy. Została przykryta dwuspadowym daszkiem opartym na trójkątnym, pozbawionym zdobień szczycie, pod którym umieszczono wykonaną z dokładnie przyciętych klińców arkadę wejścia. We wnętrzu po bokach umieszczono długie kamienne ławy. Kruchta przeznaczona była dla wiernych, natomiast pleban korzystał z ostrołucznego, sfazowanego portalu w południowej ścianie prezbiterium.
Stan obecny
Kościół św. Andrzeja jest dziś dobrze utrzymaną zabytkową budowlą, w większości o późnogotyckiej formie, w niedużym stopniu przekształconą w okresie nowożytnym. Z XIX wieku pochodzi arkada tęczy i oba okna wschodnie. Efektem prac budowlanych z pierwszej połowy XX wieku jest kaplica północna. Prawdopodobnie w późnych latach XVI wieku zmodernizowane zostały okna nawy północnej. Z XIII lub XIV wieku może pochodzić południowy portal nawy. Późnogotyckimi detalami architektonicznymi są portale w wieży i prezbiterium, południowe okna prezbiterium oraz arkady międzynawowe. Z bryły kościoła wyróżnia się wyjątkowo długa kruchta, a także masywna zachodnia podpora wieży.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Newman J., The buildings of Wales, Glamorgan, London 1995.
Salter M., The old parish churches of Gwent, Glamorgan & Gower, Malvern 2002.