Historia
Usytuowane na walijsko – anglosaskim pograniczu, Presteigne otrzymało pierwszy kościół w czasach saskich, przypuszczalnie w IX lub X wieku. Jego pierwsza rozbudowa nastąpiła w XI stuleciu, po podboju anglo-normańskim, być może na skutek poczynionych wówczas zniszczeń i koniecznych napraw. Kolejna znacząca rozbudowa miała miejsce na przełomie XIII i XIV wieku, kiedy to kościół uzyskał formę budowli trójnawowej, czerpiącej bogactwo z usytuowania części parafii na terenie angielskiego hrabstwa Herefordshire. Już od XIII wieku kościół znajdował się pod patronatem augustiańskich kanoników z klasztoru w Wigmore.
W XV stuleciu kościół raz jeszcze znacznie powiększono i przekształcono w stylistyce późnogotyckiej. Dobudowana została wieża oraz boczna kaplica Panny Marii, a prezbiterium i nawa południowa zostały gruntownie przebudowane i powiększone. Pierwsze z tych działań dotyczy musiały nawy południowej i prezbiterium, które być może rozpoczęto po 1482 roku, kiedy to Presteigne uzyskało przywilej cotygodniowego targu i dwóch jarmarków w roku. Najpóźniejsze musiały być prace związane z kaplicą Panny Marii, być może powstałej na przełomie XV i XVI wieku z fundacji księcia Artura, najstarszego syna króla Henryka VII.
Okres XVI-wiecznej reformacji kościół przetrwał bez dużych zmian architektonicznych. Przypuszczalnie nie poniósł większych strat w czasie wielkiego pożaru miasta z 1681 roku, ale mógł podupaść równocześnie z miastem, wraz z upadkiem przemysłu wełnianego i spadkiem liczby ludności Presteigne. Nowożytne prace remontowo – budowlane kościoła przeprowadzano w 1855 roku, następnie w latach 1889-1891 (naprawa nawy głównej i dachów) oraz w 1927 roku (usunięcie tynków).
Architektura
Kościół usytuowano blisko południowego brzegu silnie meandrującej rzeki Lugg, w północno – wschodniej części osady, a od XIII wieku miasta. U schyłku średniowiecza osiągnął on formę okazałej budowli o ciekawym i rozbudowanym układzie przestrzennym, będącym efektem wielokrotnych prac budowlanych, prowadzonych od okresu przedromańskiego po późny gotyk. Składał się z trójnawowego, sześcioprzęsłowego korpusu o formie bazyliki, z szeroką nawą główną i dużo węższymi nawami bocznymi, przy czym nawa południowa została w XV wieku znacznie powiększona na wysokości czterech wschodnich przęseł, które poszerzono by pomieścić wewnątrz liczne kaplice. Na wysokości jej dwóch zachodnich przęseł, w XV wieku dostawiono od południa masywną wieżę o narożnikach wzmocnionych wysokimi, uskokowymi przyporami, z elewacjami przedzielonymi horyzontalnie dwoma gzymsami kordonowymi. Wieża pełniła zarazem rolę kruchty, którą umieszczono w podsklepionym pomieszczeniu przyziemia.
Usytuowane we wschodniej części budynku prezbiterium (kościół został wzniesiony jako orientowany względem stron świata), po XV-wiecznej przebudowie otrzymało obszerną, trójprzęsłową formę na planie prostokąta. Jego elewacje od zewnątrz wzmocniono uskokowymi przyporami, za wyjątkiem dwóch przęseł zachodnich po stronie południowej, gdzie umieszczona została sporej wielkości kaplica Panny Marii, a także narożnika północno – zachodniego, przy którym mur wysunięto przed elewacje, celem pomieszczenia spiralnej klatki schodowej wiodącej na piętro lektorium. Przypory zwieńczono sterczynami, udekorowanymi maswerkowymi wnękami i żabkami. Zewnętrzne elewacje prezbiterium, włącznie z przyporami, ozdobiono gzymsem cokołowym oraz poprowadzonym wieloma uskokami gzymsem pełniącym rolę okapów okiennych. Oba gzymsy umieszczone zostały także na południowej kaplicy, choć na nieco innych poziomach.
Nawę główną kościoła, ze względu na jej niedużą wysokość, oświetliły małe XIV-wieczne okna jednodzielne, o zamknięciach w ośle grzbiety z wpisanymi trójliśćmi. Nawy boczne i kaplicę dobrze rozjaśniły duże okna dwudzielne (od zachodu) oraz trójdzielne i czwórdzielne (od południa i północy), z których trzy południowe w XV wieku uzyskały charakterystyczne dwuspadowe zamknięcia, a wszystkie wypełnienie kunsztownymi maswerkami o typowych dla późnego gotyku pięcioliściach i łukach w ośle grzbiety oraz popularnych już dużo wcześniej trójliściach. W ścianie południowej kaplicy, oprócz dużego okna w stylistyce angielskiego gotyku wertykalnego, umieszczone zostało mniejsze okno o cechach gotyku dekoracyjnego (trójdzielne z pięciolistnymi maswerkami). Jako że podobne okna znajdowały się w nawie północnej, mogło ono z nieznanych przyczyn zostać przeniesione stamtąd w trakcie przebudowy z końca XV wieku, gdzie zastąpiłoby je jedyne okno o czworobocznym obramieniu. Najbardziej okazałe okna z pięciodzielnymi maswerkami osadzono we wschodniej ścianie prezbiterium oraz w ścianie zachodniej nawy głównej.
Największy otwór portalowy osadzono w XV-wiecznej południowej ścianie przyziemia wieży. Na całej wysokości ujęty został on podwójnym, rozdzielonym szerokim rowkiem fazowaniem, typowym jeszcze dla XIV stulecia, ale z obniżoną archiwoltą charakterystyczną dla późnego gotyku angielskiego. Kolejny portal umieszczono w XIV wieku od zachodu na osi nawy głównej – ostrołuczny, profilowany, z okapnikiem osadzonym na dwóch rzeźbionych konsolach. Ponadto skromniejszy portal utworzono w XV wieku od południa w murze kaplicy przy prezbiterium.
Wnętrze korpusu podzielone zostało na nawy ostrołucznymi arkadami o profilowaniu typowym dla angielskiego XIV-wiecznego gotyku (podwójne fazowanie rozdzielone rowkiem). Oparte zostały na ośmiobocznych w przekroju filarach z płaskimi kapitelami, przy czym starsze mogły być dwie arkady zachodnie nawy północnej, osadzone jeszcze na filarach o kolistym przekroju. Powyżej arkad gładkie ściany nawy głównej przepruto jedynie rozglifionymi do wnętrza niewielkimi oknami clerestorium. Dwie arkady ostrołuczne połączyły także prezbiterium z kaplicą na południu, natomiast nawę południową otwarto na kaplicę arkadą półkolistą. Całe wnętrze poza kruchtą przykryto otwartą więźbą dachową i drewnianymi stropami. Nawa główna pierwotnie oddzielona była od prezbiterium przegrodą lektorium, na którego górną galerię wchodziło się poprzez wspomnianą powyżej spiralną klatkę schodową, osadzoną w pogrubionym murze w kącie między korpusem a chórem.
Stan obecny
Kościół św. Andrzeja to dziś zabytek wyjątkowy na terenie Walii, gdyż jako jeden z nielicznych posiada fragmenty wczesnośredniowiecznej świątyni saskiej z X/XI wieku, a także nieco późniejsze relikty murów kościoła romańskiego z XII stulecia, tworzące dolną część ściany północnej nawy bocznej. Ponadto kościół szczyci się okazałą gotycką wieżą z podsklepioną kruchtą, eleganckimi arkadami międzynawowymi z XIV wieku, wieloma detalami architektonicznymi, które uniknęły przekształceń z epoki wiktoriańskiej (okna z maswerkami, dwa zamurowane północne okna romańskie, późnośredniowieczny strop nad prezbiterium, romańska płaskorzeźba ukazująca św. Andrzeja, wmurowana w szczyt zachodni nawy głównej), oraz dawnymi elementami wyposażenia (XIII-wieczna płyta nagrobna w nawie północnej, chrzcielnice z XII/XIII wieku).
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Haslam R., The buildings of Wales. Powys (Montgomeryshire, Radnorshire, Breconshire), London 1979.
Howse W.H., Notes on Presteigne Church, „The Transactions of Radnorshire Society”, XXII/1952.
Salter M., The old parish churches of Mid-Wales, Malvern 1997.
The Royal Commission on The Ancient and Historical Monuments and Constructions in Wales and Monmouthshire. An Inventory of the Ancient and Historical Monuments in Wales and Monmouthshire, III County of Radnor, London 1913.