Pembrey – kościół św Illtyda

Historia

   Nawa i prezbiterium kościoła św. Illtyda prawdopodobnie zbudowane zostały w XIII wieku, choć kościół w Pembrey funkcjonować musiał już przed 1120 rokiem, kiedy to podarowany został opactwu w Sherborne. W XIV wieku dobudowana została nawa północna i sąsiadująca z nią kaplica, po raz pierwszy wspomniana w źródłach pisanych w 1366 roku. Nie ma pewności kiedy natomiast powstała wieża, dobudowana albo w XIV wieku łącznie z nawą północną, albo w okresie późnego średniowiecza. Po raz pierwszy odnotowano ją na piśmie dopiero w 1552 roku. Pod koniec XVI lub na początku XVII wieku wymienione zostało poszycie dachowe nawy, kaplicy i prezbiterium, wciąż jednak utrzymane w stylistyce i konstrukcji charakterystycznej dla późnego średniowiecza. Bliżej nieznane prace prowadzono także w 1717 roku, gdyż taką datę wyryto na portalu południowym. W 1818 roku przeprowadzono renowację w trakcie której wymieniono większość okien w prezbiterium i kaplicy, zaś w latach 1910-1911 w nawie północnej. Gruntowna renowacja wiktoriańska miała tez miejsce w 1856 roku.

Architektura

   XIII-wieczny kościół posiadał typowy dla wiejskich, parafialnych świątyń układ, choć wyróżniał się sporymi rozmiarami, zwłaszcza okazałej nawy, wzniesionej na planie wydłużonego prostokąta. Od wschodu sąsiadowała ona z węższym i krótszym prezbiterium, także zbudowanym na planie prostokąta. Obie części przykryte zostały osobnymi dachami dwuspadowymi.
   Gotycka i późnogotycka rozbudowa kościoła doprowadziła do jego znacznego powiększenia, a także nadania bardziej unikalnego kształtu w planie. Uzyskano to przez dostawienie po północnej stronie prezbiterium kaplicy, która utworzyła z nim wspólną, prostą elewację wschodnią. Od zachodu kaplica sąsiadowała z krótką nawą północną, przystawioną na około 2/3 długości do nawy głównej. Pozostałą część w narożniku północno – zachodnim wypełniła wysoka, czworoboczna wieża, zwieńczona przedpiersiem osadzonym na wspornikach i zaopatrzona od północy w prostokątny ryzalit mieszczący klatkę schodową. Dodatkowo w XV wieku południowe wejście do nawy głównej poprzedzone zostało kruchtą z bocznymi, kamiennymi siedziskami w środku.
   Wewnątrz kościoła obydwie nawy połączono dwoma arkadami opartymi na pojedynczym, ośmiobocznym w przekroju filarze i dwóch filarach przyściennych. Arkady otrzymały formę ostrołuczną, surową, pozbawioną profilowania i jakichkolwiek zdobień. Podobnie ukształtowana była starsza arkada tęczy, na której być może wzorowali się późniejsi budowniczowie. Wewnątrz prezbiterium umieszczono malutką, czworoboczną piscinę oraz armarium o ostrołucznym zwieńczeniu. W stronę północną otwarto je na kaplicę dwoma dość wąskimi arkadami, także podtrzymywanymi przed pojedynczy środkowy filar.

Stan obecny

   Kościół posiada dziś układ otrzymany prawie w całości w średniowieczu, za wyjątkiem niedużego nowożytnego aneksu dostawionego od północy do wieży. Niestety duża część pierwotnych detali architektonicznych uległa zniszczeniu lub wymianie. Jedyne oryginalne okno z XIV wieku zachowało się po wschodniej stronie kruchty, reszta natomiast została przekształcona lub mocno odnowiona w XIX i XX wieku. Ten sam los spotkał więźbę dachową i drewniane kolebki, jedynie nad nawą główną i prezbiterium częściowo mogą one pochodzić z przełomu XVI i XVII wieku.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Salter M., The old parish churches of South-West Wales, Malvern 2003.
Strona internetowa britishlistedbuildings.co.uk, Church of St Illtyd A Grade II* Listed Building in Pembrey, Carmarthenshire.