Historia
Pierwsza świątynia w Old Radnor powstać mogła już we wczesnym średniowieczu z inicjatywy ludności celtyckiej. Być może poświęcona była Ystyffanowi, lokalnemu świętemu z końca VI wieku, związanemu z rodem panującym w Powys, gdyż wezwanie św. Szczepana nie pojawiło się nigdzie indziej na terenie Walii. Do przekształcenia nazwy dojść mogło w trakcie anglo-normańskiego podboju, jako że wśród nowych przybyszy św. Szczepan był bardzo popularny, a miejscowy Ystyffan praktycznie nieznany. W wyniku anglo-normańskiej reorganizacji Old Radnor stało się rozległą parafią, której patronat spoczywał w rękach rodu Mortimerów.
W XV wieku kościół św. Szczepana został gruntownie przebudowany w stylistyce późnogotyckiej. Zapewne miało to związek ze zniszczeniem starszej budowli w trakcie walijskiego powstania Owaina Glyndŵra z lat 1400-1415, a także wyjaśniało nadanie kościelnej wieży cech obronnych, poprzez przebicie w merlonach krenelażu otworów strzeleckich (w okresie tym większość popularnych na kościelnych wieżach krenelaży miało tylko funkcje ozdobne i symboliczne).
W okresie nowożytnym kościół szczęśliwie nie przechodził żadnych znaczniejszych modyfikacji. Jedynie wraz z reformacją i zmienionymi zasadami nowego kultu, wstawiono dużą ambonę, a liczne ołtarze w kaplicach usunięto, choć zachowano okazałą XV-wieczną przegrodę lektorium. W 1777 roku zamurowano wschodnie okno południowej kaplicy, celem umieszczenia w niej dużego nagrobka. Wiktoriańską renowację, która doprowadziła do przemurowania wschodniej części prezbiterium, przeprowadził w 1882 roku Frederick Preedy z Worcester.
Architektura
Kościół zbudowany został na zboczu wzgórza w południowej części kotliny Radnor. W XV wieku otrzymał okazały, rozbudowany i rzadko spotykany w tej części Walii układ, składający się z czteroprzęsłowego, trójnawowego korpusu o halowej formie (wszystkie nawy tej samej wysokości), sąsiadującego na wschodzie z prostokątnym prezbiterium i dwoma bocznymi kaplicami, przy czym kaplice stały się bezpośrednim przedłużeniem naw bocznych a prezbiterium nawy głównej. Dodatkowo od zachodu do nawy głównej dostawiono czworoboczną wieżę, a do zachodniego przęsła nawy południowej kruchtę. Budowla nie otrzymała symetrycznego planu, gdyż nawa północna i kaplica północna wzniesione zostały jako wyraźnie węższe od nawy i kaplicy południowej. Nawa główna i południowa przykryte zostały osobnymi dachami dwuspadowymi, natomiast nawa północna jako najwęższa mogła być przykryta dachem jednospadowym.
Elewacje zewnętrzne kościoła opięte zostały uskokowymi przyporami, głównie po stronie północnej i południowo – wschodniej (zapewne uznano, iż na południowym – zachodzie wystarczającą stabilizację murów zapewni kruchta). Dwoma narożnymi przyporami wzmocniona została także wieża, której elewacje przedzielono horyzontalnie gzymsami kordonowymi. W grubości jej północno – wschodniego narożnika osadzono klatkę schodową. Z powodu dużej grubości muru nie było potrzeby wysuwać jej na zewnątrz, w postaci typowych dla Walii i Anglii ryzalitowych wieżyczek schodowych (choć została nadbudowana o jedną kondygnację wyżej niż sama wieża, zapewne w celach strażniczo – ostrzegawczych). Zwieńczenie wieży otrzymało formę przedpiersia, ze środkowymi blankami przeprutymi otworami strzeleckimi.
Oświetlenie kościoła zapewniły duże, późnogotyckie okna o różnorodnych kształtach. W nawie południowej otrzymały one formy czterodzielne, przykryte łukami odcinkowymi, z maswerkami zamkniętymi ostrołukami i wypełnionymi pięcioliśćmi. W kaplicy południowej okna od południa osadzono w czworobocznych ościeżach, z maswerkami dla odmiany uformowanymi w ośle grzbiety i wypełnionymi trójliśćmi. Nieco mniejsze trójdzielne okna o spłaszczonych ostrołukach archiwolt utworzono w kaplicy północnej, podczas gdy największe i najokazalsze okna znajdowały się we wschodniej elewacji prezbiterium i szerokiej kaplicy południowej. Trójlistnie zakończone, jednodzielne, najstarsze w XV-wiecznym kościele okna umieszczono w elewacjach wieży, za wyjątkiem kondygnacji z dzwonami, gdzie znalazły się duże ostrołuczne przeźrocza, przedzielone laskami na dwa otwory z trójliśćmi i jeden mniejszy u góry czwórlistny.
Wnętrze korpusu podzielono na nawy i przęsła wysokimi, ostrołucznie zamkniętymi arkadami, z obu stron podwójnie fazowanymi z rozdzielającym rowkiem. Arkady podparto ośmiobocznymi w przekroju filarami z profilowanymi kapitelami, czworobocznymi cokołami i wysokimi ośmiobocznymi bazami, przy czym układ filarów nie odpowiadał rozmieszczeniu przypór. Podobne choć nieco niższe arkady oddzieliły prezbiterium od kaplic bocznych, po dwie z każdej strony. Pomiędzy prezbiterium a nawą główną nie umieszczono arkady tęczy, lecz szeroka arkada, podobnie profilowana jak międzynawowe, znalazła się między kaplicą południową a nawą południową.
Na całej szerokości kościół przedzielono drewnianą przegrodą lektorium, oddzielającą część przeznaczoną dla wiernych od części kapłańskiej i bocznych kaplic. Lektorium to ozdobiły ażurowe dekoracje oraz fryzy o formie winnej latorośli, umieszczone na niewielkim, wieńczącym go daszku czy też baldachimie, a także na panelach dolnej części. Co ciekawe daszek otrzymał wyrzeźbione w drewnie pseudożebra i zworniki imitujące prawdziwe sklepienie. Maswerkowymi rzeźbieniami pokryte zostały dolne części lektorium, o formie paneli rozmieszczonych pomiędzy słupami z nałożonymi wałkami. Przejścia w nawie głównej i południowej zajmowały szerokość dwóch paneli, natomiast w węższej nawie północnej tylko jednego. W pierwotnej formie elegancję i piękno lektorium podkreślało malowanie i złocenie oraz umieszczone na nim wizerunki świętych. Podobne drewniane przegrody oddzieliły także prezbiterium od kaplic na północy i południu.
Wszystkie główne części kościoła przykryto płaskimi drewnianymi stropami, przy czym ten w wąskiej nawie północnej ułożony został ukośnie, tak jak nachylony był jednospadowy dach. Ich poszczególne panele, utworzone przez profilowane belki żeber, spięto drewnianymi, rzeźbionymi zwornikami. Zworniki ozdobiono motywami roślinnymi, zwierzętami oraz tarczami herbowymi. Podobnie zwierzętami i herbami, a także literami, czy wzorami geometrycznymi, dekorowane były glazurowane płytki podłogowe, szkliwione na czarno z żółtymi odcieniami. Jak w każdym większym średniowiecznym kościele, w ścianach znajdowały się pisciny i armaria, wskazujące na funkcjonowanie w Old Radnor pięciu ołtarzy, włącznie z ołtarzem głównym w prezbiterium.
Stan obecny
Kościół w Old Radnor należy dziś do najznakomitszych przykładów późnego gotyku sakralnego na terenie Walii. Zachwyca doskonałym stanem zachowania, rzadkimi na tym obszarze rozwiązaniami (trójnawowa hala z bocznymi kaplicami, gotycka wieża o cechach obronnych), a także małymi zmianami nowożytnymi. Te ostatnie spowodowały przemurowanie wschodniej części prezbiterium, zamurowanie wschodniego okna południowej kaplicy oraz wymianę wieńczącego prezbiterium stropu (łącznie ze wspornikami). Wewnątrz warte uwagi jest okazałe, szerokie na trzy nawy lektorium z drugiej połowy XV wieku (typ popularny w regionie Gloucestershire), XV-wieczne stalle w prezbiterium, oraz najstarsza na terenie Wielkiej Brytanii szafka na organy z około 1525 roku (częściowo przebudowana w 1872 roku by pomieścić nowe organy).
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Fenn R.W., Sinclair J.B., Old Radnor Parish Church, „The Transactions of Radnorshire Society”, LVIII/1988.
Haslam R., The buildings of Wales. Powys (Montgomeryshire, Radnorshire, Breconshire), London 1979.
Salter M., The castles of Mid Wales, Malvern 2001.
The Royal Commission on The Ancient and Historical Monuments and Constructions in Wales and Monmouthshire. An Inventory of the Ancient and Historical Monuments in Wales and Monmouthshire, III County of Radnor, London 1913.