Ogmore – zamek

Historia

   W drugiej połowie XI wieku nowy angielski król Wilhelm I Zdobywca nie angażował się bezpośrednio w podbój walijskich ziem. Zadanie ekspansji pozostawił lordom marchii, przygranicznych jednostek terytorialnych o szerokiej autonomii. Ich władcy zachęcani  byli do przejmowania walijskich ziem i budowy zamków które zabezpieczały ich postępy. Chociaż osobiście nadal podlegali władzy króla, w zasadzie byli samorządni w podbitych krajach. Około 1089 roku jeden z nich, Robert Fitzhamon, baron Gloucester, zaatakował walijskie królestwo Morgannwg w południowej Walii. Wyruszył wzdłuż wybrzeża, zbudował zamek Newport, a następnie udał się na zachód, by podbić Vale of Glamorgan, gdzie założył swoją główną siedzibę w Cardiff. Jeszcze przed 1106 rokiem posunął się dalej na zachód do rzeki Ogmore. Ta naturalna bariera stała się tymczasową granicą pomiędzy rdzennymi Walijczykami a Normanami, a Robert i jego towarzysze zbudowali trzy zamki, aby zabezpieczyć podbite tereny: Newcastle wzniesiony przez samego Roberta, Coity wzniesiony przez Payna de Turberville i Ogmore, który został zbudowany przez Williama de Londres.
   William de Londres otrzymał ziemie wokół Ogmore od Roberta Fitzhamona i zbudował na początku XII wieku drewniano – ziemny obwód obronny (ringwork). W 1116 roku nowa warownia została zaatakowana przez Walijczyków i rzekomo obroniona tylko dzięki wysiłkom służącego (butler) Williama, który następnie został sir Arnoldem Butlerem. Atak ten skłonił Williama, a następnie jego syna Maurycego do przebudowy zamku na obiekt murowany.
   Gdy Anglo-Normanowie zepchnęli Walijczyków w swych podbojach dalej na zachód, strategiczne znaczenie zamku zmalało. Pod koniec XIII wieku, kiedy to Edward I ostatecznie ukończył podbój Walii, militarna rola zamku dobiegła końca, chociaż nadal służył jako ośrodek administracji i wymiaru sprawiedliwości. Zamek pozostał w rękach rodu Londres do 1298 roku, kiedy to ich potomkini, Maud de Chaworth, poślubiła Henryka z Lancaster. Odtąd zamek został włączony do Księstwa Lancaster, a następnie w związku z tym iż  w 1399 roku Henryk Bolingbroke przejął tron (jako Henryk IV) stał się własnością Korony.
   Na początku XV wieku Ogmore odniósł zniszczenia
podczas walijskiego powstania Owaina Glyndŵra, lecz został szybko naprawiony. W 1454 roku na podzamczu wzniesiono nowy budynek sądu, który był używany do początku XIX wieku. Sam zamek musiał być opuszczony wcześniej, jako że na rycinach z końca XVIII wieku przedstawiany jest już jako ruina.

Architektura

   Zamek został wzniesiony na planie wieloboku o kształcie zbliżonym do owalu i wymiarach około 50 metrów długości i 35 metrów szerokości. Od strony północnej zabezpieczony był rzeką Ewenny, której nurt pierwotnie podchodził blisko pod obwarowania. Rzeka wykorzystywana była do napełniania otaczającej zamek z pozostałych stron fosy, przy czym poziom wody kontrolowały śluzy umieszczone w dwóch poprzecznych ścianach zabezpieczających fosę na północ i południe od bramy.
   W czasach Maurycego de Londres, czyli w latach 20-tych XII wieku, ukończony został czworoboczny donżon po stronie zachodniej obwodu, jeden z najstarszych na terenie Glamorgan. Posiadał on początkowo dwie kondygnacje, a od XIII wieku trzy kondygnacje rozdzielone drewnianymi stropami i ponad 12 metrów wysokości. Pierwotne wejście do niego zapewne znajdowało się na wysokości piętra i prowadziło przez zewnętrzne schody, jednak w XIII wieku przebito portal wejściowy wprost do przyziemia. Pierwsze piętro zawierało wielką salę, podzieloną drewnianą ścianką działową pod koniec średniowiecza na dwie komory: północną z kominkiem i oknem od strony rzeki oraz nieco większą południową oświetloną dwoma oknami. W XII wieku była to jednak jedna duża główna komnata mieszkalna donżonu. Kamienna klatka schodowa prowadziła z niej na wyższe piętro, dobudowane na początku XIII wieku i dalej na górną galerię obronną. Nowa komnata przejęła wówczas rolę niższej kondygnacji, jako ogrzewane kominkiem mieszkanie dla pana zamku i jego rodziny. Klapa z drabiną prowadziła natomiast z pierwszego piętra w dół do gospodarczego przyziemia. Obie górne kondygnacje pokryte były wewnątrz tynkami i być może ozdobione polichromiami. Na początku XIII wieku donżon został również wyposażony w wieżyczkę latrynową w północno – zachodnim narożniku, a okno w północnej ścianie pierwszego piętra przekształcono na portal wejściowy na drewniany ganek i dalej kurtynę muru obronnego. Dodatkowy portal przebito po stronie południowo – zachodniej łącząc donżon z krótką kurtyną muru i wzniesionym wówczas budynkiem bramnym.
   Na dziedzińcu naprzeciwko donżonu, po wschodniej stronie, znajdował się czworoboczny, pierwotnie wolnostojący budynek  o metryce sięgającej końca XII wieku. Pozostały z niego tylko schody prowadzące do sklepionego kolebkowo przejścia wiodącego do piwnicy. Ta oświetlana była małymi oknami umieszczonymi wysoko w ścianie od północy i południa oraz wąskimi drzwiami w ścianie wschodniej. Wysoko umieszczone okna, a także brak kominka wskazują, iż pomieszczenie to wykorzystywano do celów magazynowych. Nie wiadomo jakie było pierwotne przeznaczenie górnych kondygnacji budynku, zapewne także murowanych. Pod koniec średniowiecza po stronie zachodniej po obu stronach schodów do piwnicy dostawiono dwie małe izby.
   Na początku XIII wieku wymieniono drewniano – ziemny obwód obronny zamku na kamienny mur, a po zachodniej stronie, tuż obok donżonu wzniesiono niewielki czworoboczny budynek bramny. Miał on sklepiony przejazd bramny zamykany jedynie na drewniane dwuskrzydłowe wrota (bez brony) oraz wnękę w ścianie bocznej, przypuszczalnie miejsce dla odźwiernego. Komnata nad przejazdem bramnym osiągalna była z donżonu i z ganku wzdłuż muru obronnego. Brama zaopatrzona była również w wysunięte w stronę fosy przedbramie w formie szyi zakończonej zwodzonym mostem. W momencie podniesienia mostu nad fosą, jego tylna część opadała do obmurowanego dołu w przedbramiu. Wraz z budową muru obwodowego wzniesiono również wieżyczkę latrynową przy donżonie, z odpływem ścieku usytuowanym w otworze przy podstawie. Na górnej kondygnacji wieżyczka posiadała krzyżowy otwór strzelczy, który mógł zapewniać wsparcie bramy flankowym ogniem oraz doświetlać samą latrynę. Dodatkowe dwie latryny w formie niewielkich czworobocznych wieżyczek wysuniętych przed obwód muru znajdowały się po stronie wschodniej. Północna prawdopodobnie dostępna była bezpośrednio z poziomu dziedzińca i wykorzystywana była przez służbę, natomiast wejście do południowej wiodło z poziomu chodnika obronnego w koronie muru, a więc służyła patrolującym obwarowania strażnikom.
   W północnej części dziedzińca od XIII wieku znajdował się prostokątny w planie budynek, mieszczący prawdopodobnie aulę (hall), a po zachodniej stronie sąsiadujący z nim mniejszy wieloboczny budynek kuchni. Budynek auli w odróżnieniu od większości tego typu piętrowych konstrukcji był zapewne jednokondygnacyjny i nie wystawał powyżej poziomu chodnika w koronie murów obwodowych. W żadnej z jego ścian nie umieszczono kominka, lecz ciepło zapewniało centralnie ulokowane palenisko. Ścianę południową przebudowano w okresie późnego średniowiecza, umieszczając w niej dwa portale wejściowe i trzy małe okna. Głównym wejściem był zapewne portal wschodni zamykany na zasuwę blokowaną w otworze w murze. Dodatkowy otwór okienny znajdował się w ścianie wschodniej. Jako, iż wychodził na zewnątrz zamku, blokowany był żelazną kratą i drewnianą okiennicą zamykaną na zasuwę. We wschodniej kurtynie muru obwodowego, blisko narożnika południowo – wschodniego auli przepruto boczną furtę, być może prowadzącą do niewielkiej przystani nad rzeką, w miejscu gdzie łączyła się z nią poszerzona część fosy. W późniejszym okresie średniowiecza furtę tą zablokowano by pomieścić tam kominek, ogrzewający nowy budynek wypełniający przestrzeń między aulą a budynkiem z XII wieku. Ostatnie późnośredniowieczne zabudowania na terenie dziedzińca wzniesiono w jego południowej części. Był to podłużny budynek podzielony na trzy pomieszczenia o nieznanym przeznaczeniu.
  
Przedzamcze rozpościerało się po zachodniej stronie zamku, posiadało obwarowania drewniano – ziemne i zabezpieczone było fosą. Wjazd w jego obręb usytuowany był po stronie południowo – zachodniej. Najstarsze murowane zabudowania podzamcza z początku XIII wieku znajdowały się w północno – zachodnim narożniku dziedzińca. Pod koniec XIII stulecia budynek ten z nieznanych przyczyn został rozebrany, a w pobliżu usytuowano cylindryczny piec do wypalania wapna. W okresie tym na północ od pieca wzniesiono również nadrzeczną furtę z wąskim murowanym przejściem wciśniętym w obwarowania. Prawdopodobnie w XV wieku piec został porzucony, a całą północno – zachodnią część dziedzińca podzamcza zajął duży prostokątny w planie budynek oraz krótka kurtyna muru, która zamknęła od północy niewielki dziedzińczyk przed furtą wodną. Budynek posiadał trójkątne szczyty przy krótszych bokach, jedno i dwudzielne, rozglifione od wewnątrz okna, pierwotnie zabezpieczone żelaznymi kratami oraz portale wejściowe zamykane na zasuwy osadzane w otworach w murze. Przypuszcza się iż służył za miejsce obrad sądu. Po raz pierwszy wspomniany został w źródłach pisanych w latach 1454-1455, lecz możliwe, iż jego początki jako kaplicy sięgają XIV wieku.

Stan obecny

   Zamek znajduje się w stanie słabo zachowanej, lecz mimo wszystko dość czytelnej ruiny. Przetrwała zachodnia ściana donżonu, część wieżyczki latrynowej, fragmenty muru obronnego, fundamenty budynków i fosa zamkowa. Na przedzamczu w dobrym stanie zachował się budynek sądu z XV wieku. Zamek udostępniony jest za darmo do zwiedzania w terminie od 1 kwietnia 2018 do 31 marca 2019, codziennie w godzinach 10.00 – 16.00.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Kenyon J., The medieval castles of Wales, Cardiff 2010.
Kenyon J., Spurgeon C.J., Coity Castle, Ogmore Castle, Newcastle (Bridgend), Cardiff 2001.

Strona internetowa castlesfortsbattles.co.uk, Ogmore castle.