Historia
Kościół św. Jana Chrzciciela w Newton, nieopodal Porthcawl, został wzniesiony prawdopodobnie w latach 80-tych XII wieku, ponieważ pierwszy miejscowy proboszcz został odnotowany w 1189 roku. Inicjatorem budowy był William, earl Gloucester, albo de Sanford, rycerz Zakonu Świętego Jana z Jerozolimy, który otrzymał miejscowe ziemie od Williama. Newton było wówczas niewielkim portem morskim, handlującym z ośrodkami po drugiej stronie Kanału Bristolskiego, dlatego potrzebowało świątyni, która spełniałaby ambicje miejscowych kupców i handlarzy, być może także partycypujących w pracach budowlanych. Pod koniec XV wieku Jasper Tudor, wuj króla Henryka VII, przeprowadził gotycką przebudowę kościoła. Kolejne prace przeprowadzono w latach 1860-1861, kiedy to powstała północno – wschodnia zakrystia, a następne na początku XX wieku.
Architektura
Kościół po przebudowie z XV wieku składał się z prostokątnej w planie nawy, również prostokątnego prezbiterium po stronie wschodniej, masywnej, przysadzistej wieży od strony zachodniej i kruchty poprzedzającej wejście do nawy od południa. Wieża uzyskała czworoboczną podstawę i nietypowo tą samą szerokość co nawa. Prezbiterium zbudowano tradycyjnie węższe, krótsze i niższe od nawy. Całość została zorientowana względem stron świata i wzniesiona z szarego wapienia, kontrastującego z zielonkawobrązowym piaskowcem detalu architektonicznego.
Mury nawy od strony zewnętrznej pozostawiono w większości gładkie, przeprute jedynie oknami i południowym wejściem. Prezbiterium podparto we wschodnich narożnikach dwoma uskokowymi przyporami. Umieszczono je pod skosem i zwieńczono sterczynami. Obie części kościoła ujęto cokołem z profilowanym gzymsem. Oświetlenie zapewniono dużymi ostrołucznymi oknami trójdzielnymi, z maswerkami operującymi motywami trójliści i pięcioliści. Elewacja północna nawy i prezbiterium pierwotnie mogła być pozbawiona okien. Prawdopodobnie w XVI wieku w prezbiterium przepruto dwa dodatkowe okna dwudzielne o czworobocznych obramieniach. W południowej ścieni prezbiterium umieszczono portal dla plebana, zamknięty spłaszczonym ostrołukiem i udekorowany płaskorzeźbieniami po bokach archiwolty. Poprowadzony nad nim gzyms okapowy nadwieszono na dwóch aniołach z tarczami herbowymi. Główny portal wejściowy do nawy również zamknięto spłaszczonym ostrołukiem i powyżej cokołu jednolicie oprofilowano na całej wysokości.
Cztery kondygnacje wieży przepruto od północy i południa wąskimi otworami okiennymi, zamykanymi prosto i trójlistnie. Także z tych stron znajdowało się blankowane przedpiersie, osadzone na wystających z lica ścian wspornikach. Nadawało ono wieży charakteru obronnego, choć bardziej symbolicznie niż realnie. Bardzo nietypowym rozwiązaniem było umieszczenie we wschodniej elewacji wieży portalu, wiodącego z przykrytego dwuspadowym dachem poddasza na drewniany ganek nadwieszany na kamiennych konsolach. Narożniki wieży wzmocniono szerokimi przyporami, usytuowanymi nieco archaicznie, prostopadle i równolegle do ścian, a nie pod skosem.
Od zachodu na osi fasady wieży umieszczono portal wejściowy do podwieżowego przedsionka, flankowany dwoma kamiennymi ławami na wysokości cokołu, bardzo rzadko spotykanymi w takim miejscu. Bogato profilowany portal uzyskał zamknięcie w ośli grzbiet, zdobione dużymi płaskorzeźbionymi żabkami, szeroko rozwiniętym kwiatonem i dwoma sterczynami z tarczami herbowymi niesionymi przez anioły. Archiwoltę portalu osadzono na potrójnych wałkach z wielobocznymi głowicami i bazami. Powyżej portalu poprowadzono profilowany gzyms z niewielkim zagięciem obejmującym kwiaton. Na gzymsie umieszczono trójdzielne okno, osadzone w głębokim wklęsłym obramieniu i wypełnione maswerkiem z motywami trójliści.
We wnętrzu nawę od prezbiterium oddzielała arkada tęczy, po bokach której umieszczone zostały otwory do podglądania części kościoła z ołtarzem (ang. hagioscope). Imposty arkady podwójnie sfazowano i zakończono wysokimi cokołami. Schody i portal w północnym murze prowadziły do rzadko spotykanej w kościołach farnych kamiennej ambony, zdobionej płaskorzeźbionym fryzem z motywem winorośli i trzema figurami ukazującymi scenę biczowania. Kościół dysponował też lektorium, którego piętro podtrzymywała wydatna murowana półka. Wieża otwarta została na nawę szeroką i wysoką ostrołukową arkadą na półkolistych impostach.
Stan obecny
Kościół należy do najcenniejszych zabytków późnośredniowiecznej sakralnej architektury w regionie. Zachował układ przestrzenny z końca XV wieku, choć powiększony jest dziś o nowożytną zakrystię, a nawa została mocno przebudowana w 1860 roku. W murach prezbiterium zachowały się późnogotyckie okna i portal. Oryginalny jest także portal wejściowy do nawy i do kruchty południowej. Cennym elementem jest zachodnia wieża z zachodnim portalem, kamiennymi ławami przy wejściu i nietypowym przedpiersiem. Wewnątrz zachowała się XIII-wieczna chrzcielnica i późnośredniowieczne arkady (podwieżowa oraz tęczy), ale najbardziej wyjątkowym zabytkiem jest kamienna ambona z około 1500 roku. Inskrypcje namalowane na północnej ścianie nawy pochodzą już z XVII wieku.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Newman J., The buildings of Wales, Glamorgan, London 1995
Salter M., The old parish churches of Gwent, Glamorgan & Gower, Malvern 2002.
Wooding J., Yates N., A Guide to the churches and chapels of Wales, Cardiff 2011.