Historia
Budowę zamku rozpoczął około 1240 roku walijski lord Maredudd ap Rhys, zaraz po tym gdy dokonano podziału regionu (cantrefu) Emlyn na rzece Cych, pomiędzy niego a Waltera Marshalla, piątego earla Pembroke. Warownia początkowo była budowlą drewniano – ziemną, ale wkrótce została przekształcona na murowaną, jako jeden z nielicznych zamków wzniesionych wówczas przez Walijczyków. Celem budowy zamku była raczej chęć posiadania centrum administracyjnego, a nie ośrodka obronnego, gdyż główna rezydencja Maredudda znajdowała się na zamku Dryslwyn. Po raz pierwszy zamek Newcastle odnotowany został w źródłach pisanych w 1257 roku, kiedy to król Henryk III zatwierdził umowę Maredudda z Marshallem. Zamek w Emlyn nazwany został nowym, w celu odróżnienia od starszej siedziby w Cilgerran lub Cenarth.
W 1271 roku Emlyn przeszło na własność syna Maredudda, Rhysa ap Maredudda, który uniknął uwikłania się w pierwszą walijską wojnę o niepodległość, dzięki czemu został nagrodzony przez króla Edwarda I. Najwyraźniej nagroda nie spełniła oczekiwań Rhysa, gdyż zbuntował się on w 1287 roku i utracił Newcastle Emlyn na rzecz Rogera Mortimera, earla March. Wojska Rhysa odbiły zamek, ale na początku 1288 roku został on oblężony i zdobyty przez Roberta Tiptofta. Podobno w trakcie tych walk użyto machin oblężniczych ciągniętych przez aż 60 wołów. Rhys ap Maredudd uciekł, lecz został schwytany i stracony w 1291 roku. Jego majątek, w tym Emlyn, został skonfiskowany przez Koronę, zaś jakakolwiek władza rodowitych Walijczyków w regionie Deheubarth przepadła.
W XIV wieku trzej kolejni królowie Anglii: Edward I, Edward II i Edward III, dokonywali rozbudowy i modernizacji zamku. W 1312 roku oddano do użytku nową reprezentacyjną aulę (ang. great hall) i prawdopodobnie w tym czasie rozpoczęto budowę nowej dwubasztowej bramy. Jednak już w latach 20-tych konflikty wewnętrzne spowodowane buntem przeciwko rządom Edwarda II i rodzinie Despenserów, a następnie spustoszenie w połowie XIV wieku okolicznych terenów przed epidemię, sprawiły, że zamek i miasto uległy znacznemu wyludnieniu. Raport z 1343 roku informował, że zamek był w złym stanie: wielka sala i kuchnia były porzucone i wymagające odbudowy, brama pozostawała nieukończona, a podzamcze miało pozostawać w ruinie. Koszt przeprowadzenia napraw wyceniono na dużą sumę 340 funtów, niemniej w 1347 roku zamek został przez Richarda de la Bere naprawiony za jedynie nieco ponad 60 funtów. Prace te zlecił książę Edward, syn króla Edwarda III, po którym w 1382 roku zamek został przyznany Simonowi Burleyowi.
W 1400 roku wybuchł walijski bunt pod wodzą Owaina Glyndŵra, ogłoszonego przez rodaków księciem Walii. Powstanie po kilku latach rozprzestrzeniło się na południe kraju i w 1403 roku walijskie siły podeszły pod Newcastle Emlyn. Zamek został zajęty bez walki, podczas gdy sąsiednie miasto, którego mieszkańcy byli w dużej mierze pochodzenia angielskiego, prawdopodobnie zostało złupione. Jednak szybko, gdyż w ciągu dwóch tygodni, obszar ten został odzyskany przez sir Thomasa Carew. Po zajęciu zamku zapewnił on zaopatrzenie i wzmocnienie garnizonu, dzięki czemu budowla do końca powstania pozostała w rękach angielskich. Szkody poczynione na zamku w trakcie walk nie mogły być znaczne, ale raport z 1428 roku opisywał go już jako zrujnowany, raczej z powodu długoletnich zaniedbań, niż celowo dokonanych zniszczeń.
Pod koniec XV wieku dojście do władzy Tudorów, dynastii o walijskim pochodzeniu, spowodowało uspokojenie napiętych stosunków pomiędzy dwoma narodami, a zarazem utratę znaczenia wojskowego większości walijskich zamków. Podupadłe Newcastle Emlyn zostało nabyte na początku XVI wieku przez szlachcica sir Rhysa ap Thomasa, który przekształcił zamek w jedną ze swych rezydencji mieszkalnych, między innymi przebijając w starych zabudowaniach duże, prostokątne okna. Lustracja z 1532 roku odnotowała umieszczoną na piętrze aulę z kaplicą, sąsiadującą z nią kuchnię nad spiżarnią oraz południową wieżę z której rozciągał się dobry widok.
W czasie angielskiej wojny domowej zamek pierwotnie był twierdzą rojalistów, dlatego w celu podniesienia jego obronności przed bramą usypano nowożytny bastion dla artylerii. Pomimo tego zamek kilkakrotnie przechodził z rąk do rąk. W 1644 roku został zdobyty przez siły parlamentarne, a następnie szybko odbity przez rojalistów pod wodzą sir Charlesa Gerarda. Parlamentarzyści oblegali go ponownie w 1645 roku, ale bezskutecznie. Dopiero gdy cała Walia znalazła się pod władaniem wojsk parlamentarnych, Newcastle Emlyn zostało także zdobyte, zaś zamek zrównany z ziemią, by uniemożliwić jego dalsze użycie wojskowe.
Architektura
Zamek został wzniesiony na wąskim, podłużnym półwyspie, utworzonym przez jeden z ciasnych meandrów rzeki Afon Teifi. Usytuowanie takie zapewniało otoczenie budowli wodami rzeki aż z trzech stron, przy czym po stronie północnej i południowej stoki opadały dość stromo ku korytu Teifi. Jedyna dogodna droga dojazdowa znajdowała się od strony zachodniej. Tam też zabezpieczono się przekopaniem poprzecznej fosy, przed którą rozwinęła się osada i następnie nieduże miasto, czerpiące korzyści z usytuowania przy przeprawie mostowej przez rzekę. Jego zabudowa skupiona była wokół trójkątnego w planie placu rynkowego, przy rozdrożu szlaku i drogi do zamku.
Rdzeń zamku, ze względu na naturalne ukształtowanie terenu, miał w planie formę wieloboku o kształcie zbliżonym do zwężającego się ku wschodowi trójkąta, wydzielającego dziedziniec o maksymalnych wymiarach około 35 x 25 metrów. Brama znajdowała się po stronie zachodniej. Od połowy XIV wieku składała się z zespołu dwóch wydłużonych wielobocznych wież, flankujących umieszczony między nimi przejazd. Na południe od bramy znajdowała się wieloboczna wieża w formie wykuszowego występu muru. Główna część zamku otoczona była zewnętrznym murem obronnym wydzielającym obszerne podzamcze. Zewnętrzna brama znajdowała się od strony zachodniej, natomiast boczna furta od strony południowo – wschodniej.
XIV-wieczny zespół bramny miał rozmiar około 16,8 x 11,5 metra. Korytarz bramny prawdopodobnie był słabo chroniony jedynie dwoma zestawami wrót, bez śladów po bronie lub moście zwodzonym. Pod basztą północną znajdowała się sklepiona piwnica, zapewne wykorzystywana jako cela więzienna. Nad nią znajdować się miało pomieszczenie straży, a jeszcze wyżej duża komnata, być może mieszkalna. Wieża południowa w przyziemiu co najmniej od pierwszej połowy XVI wieku podzielona miała być na dwa pomieszczenia, nad którymi również znajdowała się obszerna komnata. Górne piętro bramy dostępne było za pomocą zewnętrznej klatki schodowej przy wschodniej ścianie, obok wieży północnej. Klatka ta mogła również zapewniać dostęp do chodnika straży na murze. Po obu stronach wież bramnych znajdowały się latryny.
Zabudowa mieszkalno – gospodarcza zamku w pierwszej połowie XVI wieku zajmowała przede wszystkim południową część dziedzińca, lekko wypukłą ze względu na zagięcie muru obronnego. Z narożną wieżą południowo – zachodnią sąsiadował prostokątny budynek reprezentacyjnej auli (ang. great hall), dłuższą osią ustawiony na linii wschód – zachód. Jego przyziemie zajmowało pomieszczenie gospodarcze o funkcji spiżarni, piętro natomiast aula o wymiarach 13,7 x 7 metrów. Od wschodu do budynku przylegał mniejszy budynek o wymiarach 7,9 x 6,4 metra, zajmowany przez gospodarcze przyziemie i trzynaście stopnia wiodących w górę do auli. Nad schodami znajdować się miała kaplica, umieszczona raczej w budynku auli, niż we wschodnim budynku gospodarczym, gdyż na piętrze tego drugiego funkcjonować miała jeszcze kuchnia. Kolejny piętrowy budynek o wymiarach 10,7 x 9,1 metra zajmować miał wschodni kraniec dziedzińca.
Obszerne podzamcze utworzone przez mur zewnętrzny zajmowała zlokalizowana od północy nad rzeką zabudowa gospodarcza, między innymi młyn wodny. Na początku drugiej ćwierci XVI wieku znajdować się tam miał również magazyn na siano o wymiarach 18,2 x 5,5 metra, rzeźnia o długości niecałych 11 metrów oraz piekarnia i browar wielkości 12,8 x 6,4 metra, nad którymi znajdowało się na piętrze dodatkowe pomieszczenie. Bliżej bramy miały być umieszczone długie na 36,6 metrów stajnie, mieszczące w przyziemiu boksy na 22 koni, a na piętrze podłużne pomieszczenie.
Stan obecny
Z zamku przetrwały do czasów współczesnych jedynie skromne relikty murów, z których najokazalszym jest dolna część dwuwieżowej bramy zamku górnego i sięgająca piętra jej zachodnia fasada. Niestety została ona częściowo zniekształcona poprzebijanymi dużymi otworami okiennymi. Obok widnieją dwa fragmenty muru wieży południowo – zachodniej. Ruiny są udostępnione do zwiedzania za darmo.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Davis P.R., Castles of the Welsh Princes, Talybont 2011.
Davis P.R., Towers of Defiance. The Castles & Fortifications of the Princes of Wales, Talybont 2021.
Evans G., The story of Newcastle-Emlyn and Atpar to 1531, with concluding survey, „Y Cymmrodor”, 32/1922.
Kenyon J., The medieval castles of Wales, Cardiff 2010.
Lindsay E., The castles of Wales, London 1998.
Lloyd T., Orbach J., Scourfield R., The buildings of Wales. Carmarthenshire and Ceredigion, London 2006.
Salter M., The castles of South-West Wales, Malvern 1996.