Morlais – zamek

Historia

   Zamek Morlais zaczął być budowany przez Gilberta de Clare około 1287 – 1288 roku, na najbardziej na północ wysuniętych granicach jego władztwa Glamorgan, w celu rozszerzenie wpływów rodu de Clare na terytorium jego sąsiada, Humphreya de Bohuna, earla Hereford. Nazwa zamku wywodziła się od pobliskiej rzeki, która w języku celtyckim oznaczała mawr (wielki) i glais (potok).
   Budowa zamku Morlais wkrótce po podjęciu prac doprowadziła do napięć z Humphreyem de Bohunem. Spór zakończył się w 1291 roku potyczką znaną jako bitwa pod Maes Vaynor. Po tym wydarzeniu interweniował król Edward I, aby rozwiązać ten lokalny, ale potencjalnie destabilizujący kraj konflikt. Zarówno Gilbert, jak i Humphrey zostali ukarani grzywną i spędzili krótki okres w więzieniu w Tower of London, przy czym Gilbert został ukarany większą grzywną, wynoszącą 10 000 marek, ze względu na budowę zamku w Morlais.
  
Interwencja króla spowodowała zatrzymanie prac nad zamkiem i nie jest pewne, czy kiedykolwiek zostały one wznowione. Z pewnością jednak warownia pozostała w użyciu, ponieważ została zdobyta przez Walijczyków podczas rewolty Madoga ap Llywelyna w 1294 roku. Po zdławieniu buntu zamek powrócił w ręce rodu de Clare, jednak śmierć Gilbert de Clare w 1295 roku spowodowała opuszczenie Morlais i popadnięcie zamku w ruinę.

Architektura

   Zamek zajmował szczyt wapiennego wzgórza z widokiem na przepływającą po stronie północnej i zachodniej rzekę Taf Fechan. Miejsce to było obronnym grodem w epoce żelaza, a wcześniejsze ziemne fortyfikacje zostały wzmocnione i włączone do nowego zamku, nadając mu niezwykłą konfigurację. Obwarowania otrzymały w planie kształt pięcioboku, który w części północnej został przedzielony wewnętrznym, poprzecznym murem w celu wydzielenia zamku górnego. Mury obronne były bardzo masywne, dochodzące nawet do 3 metrów grubości, za wyjątkiem bezpieczniejszych kurtyn zachodnich i muru poprzecznego. Od strony północnej, południowej i wschodniej zamek dodatkowo otaczała wykuta w skale szeroka sucha fosa o głębokości około 3 metrów, usytuowana w odległości około 12-18 metrów od kurtyn zamku. Na kierunku zachodnim była ona zbędna z powodu stromych stoków wzgórza.
   Zamek górny m
iał układ trójkątny o bokach długości około 45 metrów i był zdominowany przez dużą okrągłą wieżę, wysuniętą mocno poza obwód po stronie północnej. Jej średnica wynosiła 18 metrów. Południową stronę zamku górnego strzegła wieża podkowiasta, umieszczona pośrodku wewnętrznej kurtyny muru, a kolejna wieża podkowiasta o średnicy około 10 metrów znajdowała się na granicy miedzy zamkiem górnym a dolnym, po stronie wschodniej. Ochraniała ona zarówno bramę pomiędzy dwoma częściami zamku, jak i główną bramę zewnętrzną (zaopatrzoną w bronę). Zabudowę dziedzińca stanowił podłużny budynek o wymiarach 25 x 9 metrów, prawdopodobnie mieszczący reprezentacyjną aulę (great hall) i sąsiadujący z mniejszym skrzydłem, przypuszczalnie o charakterze mieszkalnym.
   Obwarowania dolnej części zamku wydzielały rozległy dziedziniec o wielkości około 60 x 80 metrów.
Dość nietypowo także zamek dolny posiadał wielką cylindryczną wieżę, prawdopodobnie w typie donżonu, usytuowaną po stronie południowo – wschodniej. Posiadała ona średnicę aż 18 metrów, przy bardzo masywnych murach grubych u podstawy na 5 metrów. Wiódł do niej zamykany broną korytarz oraz ostrołukowy portal wejściowy, prowadzący do dwunastobocznego sklepionego przyziemia, podtrzymywanego przez pojedynczy, masywny filar. Górne kondygnacje dostępne były za pomocą spiralnej klatki schodowej, osiąganej z korytarza wejściowego. Oprócz masywnej wieży południowo – wschodniej zamek dolny wzmacniały cztery kolejne cylindryczne wieże, z których jedna była wysunięta daleko przed obwód murów obronnych w kierunku południowym, w celu flankowania drugiego przejazdu bramnego (mógł to również być niski bastion, niekoniecznie wieżowego charakteru).
   Na dziedzińcu zamku dolnego, przy wewnętrznych ścianach murów obronnych wzniesiono zabudowę gospodarczą oraz pomocniczą. Wyróżniał się zwłaszcza przeszło 20 metrowej długości budynek o grubych ścianach po stronie wschodniej. Pośrodku dziedzińca umieszczono wielki, wyciosany w skalnym podłożu zbiornik na wodę deszczową.

Stan obecny

   Zamek nie zachował się do czasów współczesnych. Jego układ najlepiej widoczny jest z lotu ptaka, na ziemi widoczne są jedynie pozostałości suchej fosy, zbiornika na wodę na dziedzińcu przedzamcza oraz nikłe fragmenty murów. Najciekawszym elementem jest przetrwałe pomieszczenie cylindrycznego donżonu z zachowanym centralnym filarem, sklepieniami i ostrołukowym portalem wejściowym. Wstęp na teren zamku jest wolny.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Kenyon J., The medieval castles of Wales, Cardiff 2010.
Salter M., The castles of Gwent, Glamorgan & Gower, Malvern 2002.

Strona internetowa castlesfortsbattles.co.uk, Morlais castle.