Historia
Pierwszy zamek w Montgomery został wzniesiony w latach 1071-1074, w pobliżu dawnego rzymskiego fortu, kontrolującego ten sam bród przez rzekę Severn, co jego późniejszy odpowiednik. Został on zbudowany przez Rogera de Montgomery, earla Shrewsbury, pochodzącego z St Germain de Montgommeri w Normandii, którego nazwisko dało nazwę późniejszemu walijskiemu miastu i zamkowi. Warownia którą zbudował Roger, stała się znana jako Hen Domen. Była budowlą drewniano – ziemną typu motte, położoną nieco bardziej na północ niż późniejszy kamienny zamek. Po śmierci Rogera w 1094 roku Hen Domen przeszło w ręce jego potomków. Następnie stało się własnością królewską i zostało podarowane Baldwinowi de Boulers, którego dziedzice utrzymywali zamek aż do XIII wieku. W 1214 roku został on zdobyty przez walijskie siły pod wodzą Llywelyna ap Iorwertha i spalony. Drewniana warownia została jednak po 1223 roku odbudowana, pozostając w użyciu do około 1300 roku, kiedy to stała się zbędna na skutek kampanii wojennych Edwarda I, po tym gdy doprowadziły one do przesunięcia granicy daleko na zachód, a ostatecznie podbiły Walię.
Kamienny zamek Montgomery zaczął być budowany w 1223 roku z inicjatywy króla angielskiego Henryka III, po odbiciu okolicznych ziem z rąk Llywelyna ap Iorwertha. Zadaniem nowej warowni miała być ochrona strategicznie ważnego brodu Rhyd Chwima oraz doliny rzeki Severn, kluczowej drogi przez walijskie pogranicze ku ziemiom środkowej Anglii (ang. Midlands). Budowniczym nowej warowni był Hubert de Burgh, królewski justiciar, późniejszy earl Kent, który również nadzorował budowę zamków w Skenfrith, Grosmont i Whitecastle. Prace nad zamkiem górnym posuwały się szybko, trwały do 1228 roku i jedynie na krótko zostały przerwane w tamtym roku nieudanym atakiem księcia Llywelyna ap Iorwertha. W okresie tym wydano ponad 3600 £ na opłacenie robotników, garnizonu i wytrzebienie okolicznego lasu, by uniemożliwić zaskakujący atak. Prawdopodobnie jeszcze w tym samym etapie do zamku górnego przystawiono dwa przedzamcza, które jednak aż do połowy XIII wieku były konstrukcji drewnianej.
Warownia została ponownie zaatakowana w 1231 roku. Co prawda zamek najpewniej został obroniony, jednak świeżo ufundowane miasto zostało spalone. Rok później pozbawiony królewskich względów Hubert de Burgh utracił Montgomery, będące odtąd własnością Korony. Stało się to okazją do przeprowadzenia napraw, zadaszenia budynku bramnego oraz renowacji wieży studziennej, która musiała mieć problemy strukturalne na skutek nietypowej konstrukcji. W latach 1251-1253 Guy de Rocheford, zarządzający zamkiem z ramienia króla, dokonał gruntownej przebudowy drewnianego jeszcze zamku średniego przy użyciu kamienia. Rok później Montgomery zostało przekazane lordowi Edwardowi, późniejszemu królowi Edwardowi I.
W połowie XIII wieku, w trakcie konfliktu między Anglikami i Walijczykami, Llywelyn ap Gruffudd, wnuk Llywelyna ap Iorwertha, księcia Gwynedd, w 1257 roku dokonał najazdu na dolinę rzeki Severn, wygnał miejscowego władcę Powys, Gruffudda ap Gwenwynwyna, i po raz kolejny spalił miasto Montgomery. W ciągu kolejnych lat walijski książę urósł w tak znaczną siłę, iż Henryk III spotkał się z nim na zamku Montgomery w 1267 roku i oficjalnie uznał go za księcia Walii. Po śmierci Henryka relacje między Llywelynem a nowym królem Anglii, Edwardem I, uległy pogorszeniu. Pierwsza wojna o niepodległość Walii, która wybuchła w 1276 roku, zakończyła się pokonaniem Gruffudda i angielską kontrolą nad całą wschodnią Walią. Montgomery utraciło wówczas status twierdzy granicznej, choć w następnych latach Edward I nakazał rozbudowę zamku, w tym wzniesienie nowej auli wraz z pomieszczeniami pomocniczymi (kuchnia, piekarnia) i remont murów. Ponadto w latach 1279-1280 nakazał przebudowanie obwarowań miejskich na kamienne i wzmocnienie ich basztami. W trakcie drugiej wojny o niepodległość Walii w 1282 roku, Montgomery odegrało kluczową rolę, jako punkt zborny jednej z trzech angielskich armii. Po 1295 roku i ostatecznej klęsce walijskiej, zamek stracił na znaczeniu strategicznym i służył odtąd głównie za więzienie.
W 1330 roku zamek otrzymał Roger Mortimer, earl March, ale jego upadek jeszcze w tym samym roku spowodował powrót warowni pod zarząd Korony. Montgomery pozostało w rękach królewskich przez następne dwadzieścia dziewięć lat, przy czym z powodu stabilnej sytuacji w Walii, było coraz bardziej zaniedbane. W 1359 roku powróciło do Mortimerów, którzy pomimo posiadania wielu innych zamków (np. Wigmore, Dolforwyn) najpewniej przeprowadzili konieczne prace remontowe i podnieśli poziom warunków mieszkaniowych. Zamek był jeszcze wystarczająco silny, aby oprzeć się atakowi walijskich powstańców Owaina Glyndŵra w 1402 roku, lecz w odróżnieniu od niego, miasto zostało zdobyte i złupione. W rękach Mortimerów Montgomery znajdowało się do 1425 roku, kiedy to ponownie wróciło w ręce króla, a następnie zostało przekazane Ryszardowi, księciu Yorku.
Na początku XVI wieku zamek Montgomery był w złym stanie. Dopiero w 1534 roku biskup Coventry i Lichfield, Rowland Lee, uczynił go jednym z kluczowych centrów administracyjnych. Rozpoczął naprawy i modernizację wewnętrznych budynków, a na początku XVII wieku sir Edward Herbert, którego rodzina dzierżawiła zamek od Korony, przeprowadził budowę drewnianego dworu na terenie przedzamcza. Położenie zamku na uboczu działań angielskiej wojny domowej oznaczało, że nie brał udziału w walkach przez pierwsze kilka lat konfliktu. Jednak po decydującej klęsce rojalistów w bitwie pod Marston Moor w 1644 roku, siły parlamentarne rozpoczęły ofensywę na walijskie pogranicze. Ówczesny właściciel, lord Herbert, na wiadomość o zbliżaniu się przeciwnika poddał zamek. Utrata Montgomery ograniczyła ruchy rojalistów w środkowej Walii, w związku z czym ich duża armia została zebrana, by odbić warownię i miasto. Podobnie parlament nie chciał stracić ważnego punktu, w związku z czym dwie armie spotkały się w bitwie pod Montgomery 18 września 1644 roku. W jej efekcie siły królewskie zostały pokonane. Sir Edward Herbert zmarł w 1648 roku, a jako że jego spadkobierca był aktywnym rojalistą, zamek został z nakazu parlamentu rozebrany, by uniemożliwić jego przyszłe wojskowe wykorzystanie.
Architektura
Pod budowę zamku wybrano wapienny grzbiet górujący nad okolicznymi równinami. Jego stoki były najbardziej niedostępne od wschodu i północy, gdzie podłoże tworzyły skalne formacje, ale także i od zachodu podejście mogło sprawiać problemy. Montgomery składało się z zamku górnego i położonych na południe od niego dwóch przedzamczy (zamek średni i dolny), które na skutek ukształtowania terenu otrzymały mocno wydłużony kształt. Na południowy – wschód od zamku z czasem rozwinęła się osada, rozbudowana w drugiej połowie XIII wieku w obwarowane miasto Montgomery. Jego mury obronne na obszarze około 600 x 400 metrów prawie całkowicie otoczyły zamkowe wzgórze i miejską zabudowę, dochodząc do skał w północnej części zamkowego grzbietu. Wzmocnione były dość rzadko rozstawionymi basztami (zapewne usytuowanymi głównie w narożnikach) oraz czterema wieżami bramnymi.
Zamek górny o wymiarach 39 x 22,5 metra został zbudowany na skalistym cyplu, chronionym od strony północnej, wschodniej i zachodniej skarpami, szczególnie stromymi i wysokimi od wschodu. Wewnętrzny dziedziniec otoczony był murem obronnym z bramą wjazdową od strony południowej. Składała się ona z dwóch potężnych baszt o kształcie podkowy o średnicy około 7 metrów, flankujących przejazd pomiędzy nimi. Przed bramą umieszczono most zwodzony ponad wykutą w skale, szeroką na 13,7 metra i głęboką na 6,1 metra suchą fosą o prawie pionowych skarpach. Most był trójprzęsłową, drewnianą konstrukcją, przechodzącą bliżej bramy w część kamienną. Samego przejazdu, szerokiego na 2 metry, broniła osadzona w prowadnicach brona oraz dwoje wrót – jedne na początku i jedne na końcu przejazdu. Prawdopodobnie przepruto także otwór strzelecki w suficie, tzw. mordownię, umożliwiającą ostrzał z góry (wskazywałaby na to przypadkowa śmierć niejakiej Maud Vras w 1288 roku, zabitej nieuważnie strąconym kamieniem z górnego pomieszczenia). Boczne ściany przejazdu zostały uformowane w nisze z ławami na dole i przypominającymi szafki mniejszymi wnękami po bokach. Pierwotnie zaopatrzone były one w kraty lub drewniane drzwiczki i służyć mogły do umieszczania kaganków oświetlających ciemny przejazd bramny.
Każda z baszt bramnych posiadała w przyziemiu czworoboczne pomieszczenie, które pierwotnie nie było dostępne od strony przejazdu. Dopiero później do pomieszczenia zachodniego, być może służącego za więzienie lub magazyn, przebito drzwi (wcześniej dostępne było jedynie za pomocą drabiny z górnej izby). Pomieszczenie wschodnie przeznaczone dla zamkowej straży posiadało portal wejściowy od strony dziedzińca, zamykany drzwiami i zasuwą umieszczaną w grubości muru. Jego jedynym oświetleniem był szczelinowy otwór od strony wschodniej, a po przeciwnej stronie straż mogła obsługiwać zasuwę głównych wrót przejazdu bramnego. Przednie, zaokrąglone części baszt były pełne, stanowiąc masywną zaporę odporną na ewentualny ostrzał. Na górnych kondygnacjach budynku bramnego, oprócz mechanizmu uruchamiającego bronę, znajdowały się pomieszczenia mieszkalne, zaopatrzone między innymi w latrynę z kanałami odpływowymi skierowanymi w stronę fosy. Na pierwszym piętrze znajdowała się opisana w 1250 roku tzw. komnata rycerska, będąca ogólnodostępną aulą, zaś na najwyższym piętrze prywatna komnata pana zamku. Od strony dziedzińca zespół bramny posiadał drewniane schody, prowadzące do wyższych pięter i wysuniętej kaplicy o konstrukcji drewnianej lub szkieletowej. Schody łączyły się również z drewnianym gankiem przy wieży ze studnią.
Kolejnym elementem zamku górnego była masywna wieża po stronie zachodniej, wzniesiona na planie wydłużonej podkowy o wymiarach około 12 x 15 metrów. Była ona wysunięta poza obwód obronny oraz poza skalną platformę na której wzniesiono zamek, po to by móc umieścić w niej studnię. Z powodu błędów konstrukcyjnych (zbyt słabe fundamenty) została całkowicie przebudowana w XIV wieku. Do studni prowadził wydrążony przez górników w skale szyb o długości aż 64 metrów. Ta ciężka praca wykonana została zapewne z powodu upadku nieodległego zamku Dolforwyn, poddanego właśnie z powodu braku zaopatrzenia w wodę. Ostatnim dziełem obronnym zamku górnego była podkowiasta wieża północna, która prawdopodobnie jeszcze w średniowieczu została zniszczona lub rozebrana. Ochraniała ona furtę w północnym narożniku dziedzińca.
Na dziedzińcu zamku górnego do zachodniej, północnej i wschodniej kurtyny przystawione były budynki, z których część lub wszystkie mogły być konstrukcji drewnianej lub szachulcowej. Wśród nich znajdowała się wspominana w połowie XIII wieku stara sala (ang. old hall). Po 1280 roku wzniesiono na ich miejscu skrzydło o kształcie litery L, mieszczące kuchnię i warzelnię, co doprowadziło do zablokowania północnej furty. Usytuowana tuż obok wieży ze studnią kuchnia, mieściła masywny okrągły piec uformowany z cienkich kamiennych płyt na krawędziach i przykryty warstwą ceglano – glinianej pokrywy. Powyżej pierwotnie znajdować się mogła murowana kopuła i komin, a jedzenie przygotowywano na podłużnym drewnianym stole biegnącym przez całą długość kuchni. Do browaru prowadziły w dół trzy płytkie schody, natomiast wewnątrz jęczmień namaczano w kwadratowych zbiornikach przy północnej ścianie. Następnie kiełkował on na wybrukowanej posadzce po stronie zachodniej, gotowany był w małym piecu i mielony w żarnie. Pozostały proces fermentacji i gotowania przeprowadzany był na górnym piętrze, skąd napój spływać mógł za pomocą ciążenia do zbiornika na dole. Na wschód od warzelni znajdowała się seria odpływów do osuwania poza zamek nieczystości i odpadków. W ostatniej fazie w XVI wieku, dziedziniec zamku górnego otoczony został szachulcowymi, piętrowymi budynkami mieszkalnymi.
Zamek średni o wymiarach w planie 60 x 37 metrów, pierwotnie broniony drewnianą palisadą bądź częstokołem, otrzymał murowane obwarowania nieco później niż górny, gdyż w latach 1251-1253. Dziedziniec zamku średniego był otwarty od strony przekopu zamku górnego, ale jego mur obronnych przedłużono na dno fosy. Wjazd na zamek średni znajdował się po stronie południowej i poprzedzony był szerokim na 13,7 metrów oraz głębokim na 6,7 metra przekopem, który ochraniał zamek średni także od zachodu. Z powodu dużej szerokości przekopu most osadzono na kamiennej platformie, za którą znajdowała się część zwodzona. Główną rolę obronną pełniła dwubasztowa brama z centralnie położonym przejazdem, podobna do tej z zamku górnego, lecz nieco mniejsza. Od strony wschodniej zamku średniego bronił mur, zaopatrzony w wystające przed jego lico nieduże półokrągłe baszty ze zwieńczeniami w formie drewnianych platform. Dwie baszty powstały w połowie XIII wieku, natomiast trzecia południowa, nie przewiązana z murem, dobudowana została w XIV stuleciu. Baszty te broniły furty wypadowej, przeprutej w murze chroniącym dostępu do przekopu oddzielającego zamek średni od górnego, a dodatkowa czwarta w narożniku południowo – wschodnim flankowała bramę wjazdową na zamek średni. Od strony południowej i zachodniej obronę zamku średniego zapewniał prosty mur obronny, zapewne zwieńczony krenelażem i chodnikiem dla obrońców. Miał on około 2 metry grubości u podstawy.
Zabudowa mieszkalno – gospodarcza zamku średniego najpewniej przystawiona była do wewnętrznych elewacji murów obwodowych. Składała się z kilku domów przeznaczonych dla służby i garnizonu. W średniowieczu zapewne miały one konstrukcję drewnianą lub szachulcową, osadzoną na kamiennej podmurówce. W XVI wieku zabudowania te zostały zastąpione nowymi kwaterami, wyposażonymi w latrynę po stronie północno – zachodniej. Przy kurtynie wschodniej usytuowany był XIV-wieczny budynek, przeznaczony do suszenia zboża po zbiorach. Ogień rozniecano u podstawy jego komina, podczas gdy ciepło ogrzewało ziarna na górnej platformie.
Zamek dolny usytuowany był najniżej spośród trzech części warowni, na południowym zwężeniu grzbietu. Jego obwarowania w większości były konstrukcji drewniano ziemnej, przy czym skrajny południowy kraniec przybrał formę zbliżoną do podkowiastej reduty, a pośrodku obszernego dziedzińca, na niewielkim wywyższeniu terenu zapewne wzniesiono samodzielne, zamknięte dzieło obronne. Wschodnia część obwarowań, prawdopodobnie z czasem przekształcona na kamienny mur, łączyła się z południowo – wschodnią częścią zamku średniego, natomiast zachodnia część biegła w stronę północną, osłaniając zarówno zamek średni, jak i górny.
Stan obecny
Zamek przetrwał w postaci słabo zachowanej ruiny. Widoczne są głównie niskie fragmenty murów zamku średniego i górnego, jedna ze ścian baszty bramnej i fragmenty wieży podkowiastej zamku górnego. Zabytek udostępniony jest do zwiedzania za darmo, od 1 kwietnia do 30 czerwca, codziennie w godzinach 10:00-18:00 i od 1 lipca do 15 września, codziennie w godzinach 10:00-21:00.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Butler L., Knight J., Dolforwyn Castle, Montgomery Castle, Cardiff 2004.
Kenyon J., The medieval castles of Wales, Cardiff 2010.
Lindsay E., The castles of Wales, London 1998.
Salter M., Medieval walled towns, Malvern 2013.
Salter M., The castles of Mid Wales, Malvern 2001.