Historia
Kościół św. Mikołaja zaczęto budować około 1223 roku, najpewniej wraz z pobliskim zamkiem, ufundowanym wówczas z inicjatywy króla angielskiego Henryka III, po wydarciu okolicznych ziem z rąk walijskiego władcy Llywelyna ap Iorwertha. Po raz pierwszy kościół odnotowany został w przekazach pisanych w 1227 roku. Do tego czasu wzniesiona została prosta nawa, następnie około lat 60-tych i 70-tych XIII wieku kościół powiększono o boczne kaplice (umieszczone na kształt transeptu) i wyodrębnione po wschodniej stronie prezbiterium.
W XV i XVI wieku kościół częściowo przekształcono w stylistyce późnogotyckiej. Prawdopodobnie dobudowano wówczas wieżę, częściowo zmodernizowano detal architektoniczny, wymieniono więźbę dachową i wyposażenie, sprowadzone między innymi z rozwiązanego w 1539 roku opactwa Chirbury (około 1543 roku ówcześni bajlifowie miasta, Hall ap John i Morgan ap William, sprzedali bydło niejakiemu Nicholasowi Purcellowi z Shrewsbury za dużą kwotę 155 funtów, którą mieli przeznaczyć na budowę lub remont wieży i inne niezbędne cele). Kolejne prace remontowo – budowlane prowadzono w 1655 roku, gdy mieszkańców i osoby zajmujące ziemie w obrębie miasta i parafii Montgomery obciążono opłatą na naprawę kościoła farnego, wieży i dzwonów.
Nowożytne przekształcenia kościoła na dużą skalę rozpoczęto w 1816 roku, gdy rozebrano średniowieczną wieżę, a na jej miejsce na koszt Edwarda Herberta, wicehrabiego Clive, wzniesiono nową w stylistyce neogotyckiej. Pomiędzy 1840 a 1850 dostawiono zakrystię, zaś w latach 1863-1868 wymieniono poszycie dachowe i więźbę dachową nad prezbiterium i dobudowano kruchtę południową na miejscu usuniętej starszej. Następnie w okresie 1877-1878 wymieniono wyposażenie i utworzono północną arkadę w transepcie.
Architektura
Kościół św. Mikołaja usytuowano w południowo – wschodniej części miasta, blisko, ale nie bezpośrednio przy miejskich murach obronnych, na niewysokim wzniesieniu nad którym górowało wzgórze zamkowe po stronie północno – zachodniej. Wzniesiony został z szarego gruzu i ciosów dokładnie opracowanego czerwonego piaskowca, używanych do wzmocnienia narożników oraz utworzenia detali architektonicznych. U schyłku średniowiecza kościół miał w planie kształt zbliżony do krzyża łacińskiego, złożonego z jednonawowego korpusu, transeptu oraz położonego na wschodzie prostokątnego w planie, ale krótkiego prezbiterium, o tej samej szerokości co nawa (łącznie nawa i prezbiterium uzyskały wymiary około 23,5 x 7,9 metra). Od południa wejście do kościoła poprzedzała kruchta z pomieszczeniem na piętrze.
Unikalności układowi średniowiecznego kościoła nadawała czworoboczna wieża, usytuowana nietypowo po stronie północnej, na przedłużeniu transeptu. Pierwotnie była ona stosunkowo niska, z jedną kondygnacją ponad dachami naw i prezbiterium. Zajmowała całą szerokość transeptu. Jej mury wieńczyło blankowane przedpiersie, oddzielone od elewacji muru uskokiem i wyposażone w narożach w rzygacze, odprowadzające nadmiar wody deszczowej. Przynajmniej trzy z boków wieży na najwyższej kondygnacji miały pojedyncze, dwudzielne okno z ostrołucznym zamknięciem i okapnikiem, podzielone na dwa wysokie otwory i czwórliść pod archiwoltą.
W pierwszej połowie XIII wieku korpus kościoła oświetlały bardzo wąskie i dość wysokie, rozglifione do wnętrza okna lancetowate, przeprute w murach północnych i południowych. Początkowo, z powodu braku przeszklenia, zamykano je drewnianymi okiennicami. Prezbiterialną ścianę wschodnią być może pierwotnie wyróżniała triada takich otworów, a kolejny mógł się znajdować w murze zachodnim. W nieco późniejszym transepcie okna utworzono już nieco szersze, ostrołucznie zamknięte, ale nadal jednodzielne. Nietypowo w południowej ścianie transeptu umieszczono poza osią jeden wąski otwór okienny o formie zbliżonej do najstarszych okien kościoła. Mógł on zostać przeniesiony z południowej ściany nawy w trakcie rozbudowy i przekuwania ściany pod transept. U schyłku średniowiecza w ścianę wschodnią wstawiono olbrzymie okno ostrołuczne, wypełnione siedmiodzielnym maswerkiem z wkomponowanymi na trzech poziomach przeźroczami o trójlistnych zamknięciach. Podobne duże okno wstawiono wówczas w ścianę zachodnią nawy.
Główne wejście do wczesnogotyckiego kościoła prowadziło do nawy od południa, poprzez okazały ostrołuczny portal utworzony z czerwonego piaskowca. Dwa wałki jego archiwolty osadzone zostały na dwóch parach kolumienek z kielichowatymi kapitelami i wysokimi cokołami, zaś trzeci, wewnętrzny wałek archiwolty poprowadzono aż do gruntu. Prostszy ostrołuczny portal funkcjonował po przeciwnej stronie, w ścianie północnej, a późnogotycki portal osadzono w zachodniej ścianie północnego ramienia transeptu. Główne wejście po dobudowaniu późnośredniowiecznej kruchty dostępne było jej szerokim portalem, przypuszczalnie zamkniętym w ośli grzbiet. Miał on charakter nie zamykanej drzwiami arkady.
W XV wieku w południowej ścianie prezbiterium pogrubiono mur i osadzono w nim wąski bieg prostych schodów. Wiodły one na balkon, czy też górną galerię drewnianego lektorium, oddzielającego część prezbiterialną od reszty kościoła. Była to modyfikacja bardzo często spotykana w walijskich kościołach farnych, gdzie lektoria u schyłku średniowiecza były bardzo popularnym elementem wyposażenia. W 1539 roku do kościoła wstawiono po wschodniej stronie drugą drewnianą przegrodę lektorium, przeniesioną wraz ze stallami z opactwa Chirbury (niestety bez usuniętych baldachimów ław). Obie przegrody zdobione były motywami maswerkowymi, natomiast stalle miały dolne części siedzisk dekorowane groteskowymi rzeźbieniami i podłokietniki uformowane na kształt głów aniołów, których skrzydła opadały wzdłuż boków ław.
Wnętrze kościoła w średniowieczu przykryte było otwartą więźbą dachową i drewnianymi kolebkami. Nad zachodnią częścią nawy rozłożono pięć więzarów opartych na drewnianych wspornikach, pomiędzy którymi na ścianach wzdłużnych umieszczono ozdobne drewniane panele, każdy udekorowany maswerkami z trójlistnymi zamknięciami. Powyżej nich, pomiędzy głęboko profilowanymi płatwiami i krokwiami, osadzono czterolistne wiatrownice, po osiem z każdej strony kalenicy w każdym przęśle. Pierwotnie wspomniane wsporniki uzupełniać mogły rzeźbione figury aniołów lub innych postaci, przytrzymywane na miejscu przez drewniane kołki. Ten okazały dach z jakiegoś powodu nie był kontynuowany wzdłuż całej nawy, lecz na końcu piątego przęsła następowała drewniana kolebka z zakrzywionymi, profilowanymi żebrami, przecinającymi się i tworzącymi kwadratowe panele z gładkiego tynku. Na przecięciach żeber umieszczono małe, cienkie wypukłości, niektóre z nich rzeźbione w prosty, liściasty wzór.
Stan obecny
Kościół pomimo drastycznych niekiedy przekształceń, jakie przeszedł w XIX wieku (całkowita przebudowa wieży wraz z dużą częścią północnego ramienia transeptu, dostawienie zakrystii i nowej kruchty, wymiana części okien), uznawany jest dziś za bardzo cenny zabytek, oznaczony najwyższą kategorią w trójstopniowej klasyfikacji walijskich zabytków architektury. Zawdzięcza to zachowanej późnośredniowiecznej więźbie dachowej nawy, dwóm przegrodom lektorium, stallom, licznym nagrobkom z XV i XVI wieku, czy wspaniałemu maswerkowi okazałego okna wschodniego prezbiterium. Ponadto oryginalne okna z XIII wieku przetrwały w nawie, południowym ramieniu i bocznych ścianach ramienia północnego transeptu, zaś średniowieczny portal widoczny jest w południowej ścianie nawy, zachodniej ścianie transeptu (częściowo przysłonięty nowożytna przyporą) i północnej ścianie nawy (obecnie zamurowany). Wewnątrz, oprócz więźby dachowej nawy, oryginalna, XIII-wieczna arkada widoczna jest w południowym ramieniu transeptu. Z tego samego okresu pochodzi kamienna chrzcielnica i dwie pisciny w transepcie.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Haslam R., The buildings of Wales. Powys (Montgomeryshire, Radnorshire, Breconshire), London 1979.
Lloyd J.D., Montgomery Church, „Montgomeryshire Collections”, 67/1979.
Salter M., The old parish churches of Mid-Wales, Malvern 1997.
The Royal Commission on The Ancient and Historical Monuments and Constructions of Wales and Monmouthshire. An Inventory of the Ancient and Historical Monuments of the County of Montgomery, London 1911.