Historia
W 1130 roku okoliczne ziemie podarowane zostały cysterskiemu opactwu w Neath, którego zakonnicy utworzyli w Monknash grangię. Dla pracującej w niej ludności pod koniec XII wieku wybudowany został romański kościół, który bez większych zmian strukturalnych funkcjonował przez cały okres średniowiecza. W XIV i XV wieku przekształcono jedynie detale architektoniczne w stylistyce gotyku oraz dobudowano kruchtę. W XVI wieku wprowadzono w wystroju kolejne, tym razem późnogotyckie modyfikacje. Gruntowną wiktoriańską renowację zabytku przeprowadzono w 1860 roku.
Architektura
Kościół otrzymał bardzo typowy układ i bryłę dla niedużej wiejskiej, średniowiecznej świątyni. Już w XII wieku składał się z jednonawowego korpusu na planie prostokąta i połączonego z nim na wschodzie prezbiterium. To drugie było węższe, niższe i krótsze, również wzniesione na planie prostokąta. Obie części wzniesiono z miejscowego wapienia, w narożnikach o formie lepiej opracowanych ciosów. Zarówno nawę, jak i prezbiterium przykryto osobnymi dachami dwuspadowymi, pierwotnie zapewne krytymi strzechą lub łupkiem.
Najstarsze okna kościoła rozglifione były do wnętrza, niedużej wielkości, ale dość wysokie, zamknięte półkoliście i w prezbiterium obwiedzione profilowaniem. Przypuszczalnie wyróżniała się ściana wschodnia prezbiterium, która mogła być przepruta triadą podobnych otworów, wzorowaną na rozwiązaniach klasztornych kościołów cysterskich. Wejście do kościoła wiodło od północy i zapewne także od południa, portalami o najpewniej półkolistych zamknięciach. Wewnątrz nawę z prezbiterium połączono bardzo wąską romańską arkadą tęczy o półkolistej archiwolcie opartej na masywnych, prosto wykonanych impostach.
W XV wieku przed południowym wejściem do nawy dostawiona została kruchta. W jej wnętrzu umieszczono boczne kamienne siedziska, a prosto wykonane wejście zamknięto łukiem odcinkowym. Wymianie ulec wówczas także mogła większość okien, które ostatecznie w XVI wieku otrzymały czworoboczne, profilowane ościeża z okapnikami. Tradycyjnie wyróżniać się mogło oświetlające ołtarz duże okno wschodnie, najpewniej ostrołuczne i wypełnione maswerkiem. W ścianę południową nawy wstawiono gotycki, prosto fazowany portal ostrołuczny.
Stan obecny
Mały kościół w Monknash to dziś bardzo dobrze zachowana budowla romańska, choć większość jej detali architektonicznych przekształcona została w stylistyce gotyku i w okresie nowożytnym. Z pierwotnych elementów oprócz murów nawy i prezbiterium zachowało się okno północne w prezbiterium, arkada tęczy oraz zamurowany obecnie portal północny. Pozostałe okna pochodzą z drugiej połowy XVI wieku, oprócz wymienionego w XIX stuleciu okna wschodniego prezbiterium. Wewnątrz przetrwała XV-wieczna więźba dachowa nad nawą, natomiast przykrycie prezbiterium wymieniono w okresie wiktoriańskim.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Newman J., The buildings of Wales, Glamorgan, London 1995
Salter M., The old parish churches of Gwent, Glamorgan & Gower, Malvern 2002.