Historia
Folwark w Monknash powstał w najwcześniejszych latach funkcjonowania cysterskiego opactwa Neath, założonego w 1129 roku z nadania Richarda de Granville. Po połowie XII wieku, w czasach biskupa Nicholasa z Llandaff, grangia rozkwitła w tak dużym stopniu, że pozwolono korzystać z niej mnichom z Tewkesbury. Kolejna wzmianka pisemna dotyczyła roku 1220, kiedy to opat z Neath zgodził się płacić Williamowi de Barri jedną markę srebra rocznie z folwarku „Hesse”. W 1463 roku natomiast Richard, earl Warwick, potwierdził mnichom z Neath pełną opłatę za „Aisse” i jej kościół oraz wszystkie przynależności. Gdy opactwo uległo kasacie, folwark i kaplica w Monknash zostały przekazane w 1542 roku sir Richardowi Williamsowi alias Cromwellowi, który natychmiast odsprzedał je Thomasowi Stradlingowi z St Donats. Prawdopodobnie do końca XVI wieku większość zabudowań folwarku podupadła, przekształcając się w grupę zrujnowanych budowli na porzuconym polu.
Architektura
Grangia zajmowała duży ogrodzony teren o pięciobocznym, nieregularnym rzucie, mierzącym około 320 metrów wzdłuż północno – wschodniej strony, którą ograniczał szlak z Neath do Monknash i dalej do St Donats, 262 metry wzdłuż południowo – wschodniej strony, 214 metrów wzdłuż południowo – zachodniej strony i odpowiednio 159 i 85 metrów wzdłuż dwóch odcinków północno – zachodnich. Całość obejmowała znaczny obszar około 20 akrów, ogrodzony ziemnym wałem o szerokości 5-8 metrów, który poprzedzał rów o szerokości około 5 metrów i głębokości co najmniej 1 metra. Wewnątrz wydzielony był mniejszy obszar na planie zbliżonym do kwadratu o bokach długości około 152 metrów, określony przez wał o szerokości 5-7 metrów i wysokości co najmniej 1 metra, z zewnętrznym rowem o szerokości 6-8 metrów. Przez oba obwody obwałowań z północnego – wschodu na południowy – zachód płynął strumień Nash.
Wejście na teren folwarku znajdowało się od strony północno – wschodniej, skąd flankowana niskimi nasypami droga wiodła na południe, ku grupie budynków usytuowanych w mniej więcej środkowej części założenia. Z nich budynek zachodni miał wymiary 12,2 x 7,6 metra, natomiast blokujący drogę, a więc zapewne późniejszy budynek środkowy miał rozmiary 14,6 x 9,1 metrów i ściany grubości 0,7 metra. W nieco dalszym oddaleniu od drogi na wschodzie stał duży budynek wielkości około 19,5 x 9,5 metra. Na południowym końcu droga rozszerzała się w dziedziniec, przy którym znajdowały się dwa małe, prostokątne budynki. Jeden z nich miał rozmiary 7 x 4,3 metra i mury grubości 1 metra. Szerokość drugiego wynosiła 9,5 metra.
Wschodni narożnik wewnętrznych obwałowań zajmował cylindryczny gołębnik o wewnętrznej średnicy 4 metrów, wysokości około 5 metrów i grubości muru 1,1 metra. Pierwotni przykryty był kamiennym dachem o konstrukcji wspornikowej, a więc z zachodzących na siebie kamieni, które pośrodku zapewne pozostawiały miejsce na niską latarnią z otworem dla ptaków. Zewnętrzne elewacje były proste, wykonane z częściowo opracowanego i układanego równymi warstwami kamienia, z niskim cokołem o pochyłych elewacjach. Wewnątrz gołębnika ściany od podłogi po dach wypełnione były niewielkimi czworobocznymi wnękami lęgowymi.
Najbardziej imponująca budowla folwarku znajdowała się przy jego południowo – wschodniej krawędzi. Była to prostokątna w planie stodoła o wewnętrznej długości 64,4 metrów i szerokości 10,4 metrów, wymurowana z częściowo opracowanych czworobocznych bloków kamienia, łączonych zaprawą i układanych w miarę równe warstwy. Jej ściany miały 1,2 metra grubości na poziomie przyziemia, gdzie utworzono cokół z pochyłymi elewacjami (ang. batter). Mury wzmacniały uskokowe przypory, pomiędzy którymi przepruto wysokie, rozglifione do wnętrza otwory szczelinowe, bardziej o funkcji wentylacyjnej niż oświetlającej. Pośród przypór wysokością wyróżniały się przyporo-pilastry na osi krótszych ścian, częściowo wchodzące w przestrzeń szczytów. Wejście umieszczono w długiej ścianie południowo – wschodniej, gdzie zbudowano dwa wysunięte przedsionki. Ganek południowo – wschodni znajdował się 15,2 metra od wschodniego krańca i miał 7,3 metra szerokości i 6,5 metra głębokości. Ganek południowo – zachodni został umieszczony niemal centralnie i miał 7-1 metra szerokości oraz 6 metrów głębokości. Prawdopodobnie po jego przeciwnej stronie znajdował się kolejny przedsionek.
Stan obecny
Ruiny folwarku zakonnego w Monknash należą do najbardziej imponujących na terenie całej Walii, choć poszczególne budowle na przestrzeni wieków uległy znacznej degradacji. Ogrodzenie zostało zniszczone przez współczesne domy i mury wzdłuż strony południowo – wschodniej i wschodniej, ale na dużej części pozostałych odcinków można go prześledzić jako nasyp o wysokości około 0,5-1 metra. Środkowa grupa zabudowań to obecnie w większości niskie nasypy z porośniętego trawą gruzu lub relikty murów o wysokości od 0,3 do kilku metrów. W stosunkowo dobrym stanie zachował się gołębnik z porośniętą roślinnością górną partią, bez dachu i z wyrwą w miejscu wejścia. Częściowo przetrwała także okazała stodoła, która choć pozbawiona dachu i zrujnowana, za sprawą ogromnych rozmiarów stawiana jest w centrum uwagi pośród wszystkich budynków folwarcznych w Glamorgan. Jej południowo – wschodnia ściana przetrwała na całej długości, choć jest nieco ukryta przez współczesną zabudowę i ma średnio 4 metry wysokości. Część ściany północno – zachodniej zwaliła się, tworząc porośnięty trawą kopiec o wysokości 1 metra. Południowo – zachodnia ściana szczytowa zachowała się tylko do wysokości 2 metrów, lecz szczyt północno – wschodni, choć mocno porośnięty bluszczem, przetrwał do pełnej wysokości. Częściowo przetrwały dwa południowe przedsionki, z których jeden wtopiony jest dziś we współczesne zabudowania.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Newman J., The buildings of Wales, Glamorgan, London 1995.
The Royal Commission on Ancient and Historical Monuments of Wales, Glamorgan Medieval Non-defensive Secular Monuments, Portsmouth 1982.