Historia
Kościół w Merthyr Cynog został zbudowany w XII lub XIII wieku, a w XIV stuleciu przypuszczalnie powiększony i przekształcony w stylistyce gotyckiej. Według tradycji był on miejscem pochówku św. Cynoga, syna Brychana, który założył osadę około 500 roku n.e. i został w pobliżu zabity przez Sasów. Z tego powodu w średniowieczu kościół stał się ważnym miejscem pielgrzymkowym. W wykazie annat z 1291 roku nazwany został „Ecclesia de Merthir” z łącznym dochodem aż 30 funtów, co czyniło go budowlą o wyjątkowym statusie. W latach 1860-1862 przeprowadzono gruntowną wiktoriańską renowację kościoła.
Architektura
Kościół zbudowany został na owalnym w planie cmentarzu, na rozległym, ale niezbyt wysokim wzgórzu, być może pierwotnie otoczonym rowem i wałem. Otrzymał bardzo długi, prostokątny w planie korpus, bez wyodrębnionego zewnętrznie prezbiterium (część kapłańska wydzielana była jedynie wewnątrz, poprzez odgrodzenie przegrodą lektorium). Korpus ten przypuszczalnie powstał na skutek przedłużenia w XIV stuleciu pierwotnej budowli z XII lub XIII wieku. Jako materiał budowlany wykorzystywane były czerwonobrązowe i szare bryły piaskowca.
Od strony zachodniej umieszczona została masywna, szeroka i stosunkowo niska wieża o czworobocznym rzucie, której forma, w tym bardzo grube mury, brak wejścia z zewnątrz i niewielkie otwory okienne, nasuwałaby skojarzenia z budowlami obronnymi. Prawdopodobnie powstała ona w początkowym okresie funkcjonowania kościoła, lecz jej zwieńczenie w postaci przedpiersia i krenelażu osadzonego na wspornikach, zostało przebudowane w XV lub XVI wieku. Od strony północno – wschodniej wieża otrzymała występ w murze sięgający przedostatniej kondygnacji, wewnątrz mieszczący klatkę schodową. Podstawę wieży ujęto sfazowanym cokołem.
Południowe wejście do nawy poprzedzone zostało w średniowieczu kruchtą, osłaniającą szeroki, ostrołuczny, prosto fazowany portal. Drugi portal przeznaczony dla plebana znajdował się po wschodniej stronie ściany południowej. Pierwotne okna korpusu były wąskie, pojedyncze lub zgrupowane po dwa, prawdopodobnie zamknięte trójliśćmi. Otwory wieży były jeszcze mniejsze, czworoboczne, w większości szczelinowe. Wnętrze kościoła nie zostało podsklepione. Zapewne przykryte było otwartą więźbą dachową lub ewentualnie drewnianą kolebką.
Stan obecny
Kościół zachwyca prostą, ale malowniczą sylwetką, pozbawioną większych nowożytnych przekształceń, a zwłaszcza masywną wieżą, przypominającą budowle obronne. W XIX wieku odnowiona została większość ościeży okiennych, lecz prawdopodobnie naśladują one wygląd pierwotnych (oryginalne okna odróżnić można po czerwonawym lub szarym piaskowcu, podczas gdy ościeża wiktoriańskie są żółte). Wymianie uległ także portal w części prezbiterialnej kościoła, natomiast portal wewnątrz kruchty jest oryginalny, pochodzący z XIV wieku. Wewnątrz kościoła zachowało się cenne dębowe lektorium z XIV wieku, oddzielające nawę od prezbiterium oraz otwarta więźba dachowa z XVI wieku. Chrzcielnica i kropielnica uważane są za pochodzące z XII lub XIII wieku.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Haslam R., The buildings of Wales. Powys (Montgomeryshire, Radnorshire, Breconshire), London 1979.
Martin C.H., Silvester R.J., Watson S.E., Historic settlements in the Brecon Beacons National Park, [b.m.w.] 2013.
Salter M., The old parish churches of Mid-Wales, Malvern 1997.