Historia
Meifod pełniło rolę jednego z głównych i najstarszych chrześcijańskich ośrodków w środkowej części Walii. Związane było od około połowy VI wieku ze świętym Gwyddfarchem, a następnie, według tradycji przekazanej przez XII-wiecznego poetę Cynddelw Brydydd Mawra, z osobą świętego Tysillio, późniejszego biskupa St Asaph i zarazem syna księcia Mathrafal Powys, którego siedziba znajdowała się w niedalekiej odległości. Prawdopodobnie w okresie wczesnego średniowiecza w Meifod funkcjonował zespół monastycznych budowli sakralnych, które według późniejszej tradycji miały być miejscem pochówku książąt Mathrafal Powys.
Romański kościół zbudowany został w Meifod pod koniec pierwszej połowy XII wieku, najpewniej po 1137 roku, kiedy to Gruffydd ap Cynon dokonał na niego zapisu, a przed 1156 rokiem, kiedy to miał zostać konsekrowany. W 1254 roku odnotowano go w rejestrze podatkowym jako „Ecclesia de Meyvod”, natomiast w 1291 roku jako „Ecclesia de Meynot”. Na przełomie XIV i XV wieku budowla ta została gruntownie przebudowana i powiększona. Następnie była modyfikowana w stylistyce późnogotyckiej w dalszej części XV stulecia, kiedy to między innymi dobudowano wieżę.
W okresie wczesnonowożytnym kościół nie był poddawany większym przebudowom, za wyjątkiem dobudowanej prawdopodobnie w XVII wieku nawy północnej. Wymieniane było również wyposażenie i wstawiane kolejne nagrobki. Jeszcze w 1837 roku odnotowano, że północne arkady były konstrukcji drewnianej. Wiktoriańskie prace remontowe i modernizacyjne przeprowadzono w latach 1871-1872 pod nadzorem Benjamina Ferrerya. Skupiły się one głównie na północnej części kościoła, którą przemurowano i zaopatrzono w nową zakrystię.
Architektura
Kościół zbudowany został w północnej części szerokiej doliny rzeki Vyrnwy, w odległości kilkudziesięciu metrów od jej brzegu. Został zorientowany względem stron świata, ale z niewielkim odchyleniem części prezbiterialnej ku północy. W okresie romańskim prawdopodobnie miał w planie formę krzyża łacińskiego, składającego się z trójnawowego korpusu, transeptu i prezbiterium o nieznanym kształcie, wzniesionych z bloków czerwonego piaskowca. Korpus rozdzielony był na nawy kolistymi w przekroju filarami, zwieńczonymi płaskimi kapitelami o podwójnym fazowaniu bez ornamentacji, podtrzymującymi półkoliste arkady z pozbawionymi profilowania uskokami.
Na przełomie XIV i XV wieku nawy boczne romańskiego kościoła zostały rozebrane, podczas gdy południowe ramię transeptu przedłużono ku wschodowi do formy prostokątnej, równoległej do osi kościoła kaplicy. Przebudowie, a właściwie usunięciu uległo także północne ramię transeptu. Kaplica południowa przystawiona została do nowego prezbiterium, wzniesionego na planie prostokąta o tej samej szerokości i wysokości co nawa główna. Od wschodu kościół uzyskał równą elewację, za sprawą zlicowania ściany prezbiterium i kaplicy. Jako materiału budowlanego w okresie gotyku użyto brązowego i szarego łupka o różnorodnej wielkości, w narożnikach o formie ciosów.
W XIV wieku w nowe i przebudowane mury kościoła wstawiono gotyckie okna ostrołuczne, w większości prawdopodobnie dwudzielne. Najokazalsze okna tradycyjnie osadzono w ścianach wschodnich prezbiterium i kaplicy, przy czym okno w prezbiterium wymieniono w XV wieku na trójdzielne z późnogotyckim maswerkiem. Wejście do kościoła umieszczono w ścianie południowej nawy, w ostrołucznie zamkniętym, podwójnie fazowanym portalu, osadzonym w jednej z zamurowanych arkad romańskich. Podobny portal umieszczono od południa w ścianie kaplicy. Kolejny ostrołuczny i fazowany portal z archiwoltą o dwubarwnych, czerwono – szarych klińcach, mógł się znajdować po przeciwnej stronie kościoła, w północnej ścianie nawy.
W XV wieku po zachodniej stronie, na osi nawy głównej, umieszczono czworoboczną w planie wieżę. Wieża ta zaopatrzona została w pochyłą część cokołową (ang. batter), spiralną klatkę schodową w narożniku południowo – zachodnim, lekko wysuniętą przed lico muru wieży, oraz oddzielone uskokiem blankowane przedpiersie z narożnymi rzygaczami odprowadzającymi nadmiar wody deszczowej. Na najwyższej kondygnacji z każdej strony przepruto ostrołuczne przeźrocza z dwudzielnymi maswerkami operującymi motywami trójliści i czwórliści. Pozostałe okna utworzono mniejsze, jednodzielne od południa i zachodu i jedno dwudzielne w przyziemiu ściany zachodniej.
Wewnątrz gotyckiego kościoła południowa kaplica otwarta została na nawę i prezbiterium trzema arkadami. Południowe arkady zamknięto ostrołucznie, z podwójnym fazowaniem rozdzielonym rowkiem od strony nawy głównej. Dwie z nich oparto na ośmiobocznym filarze z profilowaną głowicą, zachodnią na fragmentach starszych murów romańskich bez kapiteli. Przyziemie zachodniej wieży zwrócono ku nawie głównej pojedynczą wysoką arkadą o ostrołucznej i podwójnie fazowanej archiwolcie, osadzonej prawdopodobnie na wtórnie wykorzystanych fragmentach zaoblonych starszych murów. Wnętrze przyziemia wieży przykryto ostrołuczną kolebką, podążającą za kształtem archiwolty arkady.
Stan obecny
Zachowana do dziś budowla jest wyjątkowo ważna, ze względu na historię Meifod sięgającą wczesnego średniowiecza oraz liczne przemiany architektoniczne kościoła, czytelne w jego murach od XII wieku do XIX stulecia. Najstarsze romańskie elementy przetrwały w nawie głównej, gdzie obejrzeć można północną arkadę z XII wieku. Część prezbiterialna i kaplica południowa pochodzą z końca XIV wieku, choć wschodnie okno prezbiterium wymieniono w XV wieku, a zachodnie i jedno z południowych kaplicy zmodernizowano w XIX wieku. Z XIV wieku przetrwały trzy portale wejściowe do kościoła, z których północny musiał zostać przeniesiony z innego miejsca i wtórnie osadzony w wiktoriańskiej nawie bocznej. Z XV wieku pochodzi w całości wieża zachodnia, wraz z oknami, archiwoltą arkady podwieżowej i sklepieniem. Najmocniej przekształcona została w XIX wieku północna część kościoła, gdzie przemurowano ściany i zastąpiono drewniane arkady kamiennymi. We wnętrzu kościoła zobaczyć można płytę nagrobną z X lub XII wieku, powstałą w tradycji stylistyki skandynawsko – celtyckiej.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Haslam R., The buildings of Wales. Powys (Montgomeryshire, Radnorshire, Breconshire), London 1979.
Salter M., The old parish churches of Mid-Wales, Malvern 1997.
The Royal Commission on The Ancient and Historical Monuments and Constructions of Wales and Monmouthshire. An Inventory of the Ancient and Historical Monuments of the County of Montgomery, London 1911.