Margam – opactwo cysterskie

Historia

   Cysterskie opactwo w Margam zostało założone w 1147 roku przez Roberta, earla Gloucester, który na krótką przed swą śmiercią podarował ziemie pomiędzy rzekami Afan i Kenfig klasztorowi z Clairvaux we Francji. Pierwszym opatem został William z Clairvaux, a syn i dziedzic Roberta, William z Gloucester, potwierdził  i nawet rozszerzył nadania podarowane opactwu.
   Przez około czterdzieści lat od momentu fundacji budowano romański kościół i zabudowania klasztorne, lecz krótko po ich ukończeniu, chcąc być na bieżąco z ówczesnymi trendami architektonicznymi, cały wschodni koniec opactwa został przebudowany w stylu wczesnego angielskiego gotyku.
   Klasztor w Margam szybko zyskał na znaczeniu w społecznym, kulturalnym i religijnym życiu południowej Walii. W drugiej połowie XII wieku walijski kronikarz, lingwista i pisarz Gerald (Giraldus Cambrensis) sławił opactwo za jego jałmużny i dobroczynność, choć wspomniał również o incydencie z 1180 roku, kiedy to młody mężczyzna zaatakował i pobił kogoś w refektarzu dla gości, a na następny dzień został odnaleziony martwy. Pod koniec XII wieku nasiliły się również problemy z cysterskimi konwersami, za co potępiony został przez kapitułę generalną ówczesny opat Conan (Cynan), który rzekomo bezskutecznie zabraniać miał im nadmiernego spożywania piwa. W 1206 roku konwersi ponownie się zbuntowali, atakując opata Gilberta i mnicha zarządzającego klasztorną spiżarnią. Mieli ich zrzucić z konia i następnie ścigać aż do dormitorium, gdzie obaj się zabarykadowali. Według Geralda była to reakcja na złe traktowanie konwersów i kolejne zakazy spożywania piwa w podległych klasztorowi folwarkach.
   W 1203 roku opactwo w Margam otrzymało papieskie potwierdzenie swych dóbr i przywilejów, a dwa lata później królewskie, wydane przez Jana bez Ziemi. Z władcą tym cystersi z Margam utrzymywali wyjątkowo dobre stosunki w odróżnieniu od cysterskich mnichów z Strata Florida. Jan dwukrotnie przebywał w opactwie w drodze do Irlandii i być może w podzięce za tą gościnność zwolnił Margam z podatków nałożonych na inne konwenty. Dobrym okresem dla klasztoru był również czas sprawowania urzędu przez opatów Johna z Goldcliff (1213–1237) i Johna de la Warre (1237–1250), kiedy to między innymi otrzymano kolejne królewskie potwierdzenie przywilejów, tym razem wydane przez Henryka III. Dotkliwe straty odnotowano dopiero w 1247 roku z powodu napaści na klasztorne dobra Morgana ab Owaina, choć udało się później mnichom uzyskać rekompensatę. Niedługo później, w 1268 roku kilka folwarków i ziemie orne zagarnął Gilbert de Clare, earl Gloucester, na co jeszcze w 1291 roku skarżyła się u króla Edwarda kapituła generalna zakonu.
   Pod koniec XIII wieku Margam było jednym z najbogatszych opactw na terenie Walii z rocznym dochodem w wysokości 256 £, 2600 hektarami ziemi uprawnej i 2 tysiącami owiec. Cystersi angażowali się ponadto w zyskowne wydobycie żelaza, ołowiu i węgla, a także w hodowlę koni. Dopiero w XIV i XV wieku z powodu powodzi, chorób zwierząt, zwiększonego opodatkowania, zarazy i walijskich buntów konwent zubożał. Duże zniszczenia odnotowano zwłaszcza w 1412 roku w trakcie walijskiego powstania Owaina Glyndŵra. Zadali je powstańcy z powodu przychylnego nastawienia mnichów do Anglików, choć paradoksalnie opactwo Margam pod koniec średniowiecza odegrało istotną rolę w rozwoju walijskiej kultury. Powstały tu między innymi łacińskie Annales de Margan, kluczowe źródło dla historii Glamorgan, a także Book of Taliesin, jeden z najsłynniejszych walijskich manuskryptów, zawierający zbiór najstarszych celtyckich wierszy.
   Opactwo zostało rozwiązane przez króla Anglii Henryka VIII w 1536 roku i sprzedane sir Rice Manselowi. W tym czasie w klasztorze żyło tylko 12 mnichów (w porównaniu do 38 mnichów i 40 konwersów w XIV wieku). Po rodzinie Mansel opactwo przeszło na potomków linii żeńskiej, rodzinę Talbot. W XIX wieku jeden z jej członków zbudował rezydencję w pobliżu opactwa, lecz nawa kościoła klasztornego była nadal używana jako kościół parafialny.

Architektura

   Kościół klasztorny był trójnawową, ośmioprzęsłową bazyliką wzniesioną na planie krzyża łacińskiego z centralną wieżą na przecięciu naw, dwoma ramionami transeptu i obszernym trójnawowym, czteroprzęsłowym prezbiterium zakończonym prostą ścianą od strony wschodniej. Do obydwu ramion transeptu po wschodniej stronie przylegały po dwie boczne kaplice.
   Od południa do nawy kościoła przylegał wirydarz otoczony krużgankami. Można się było nimi dostać do każdego skrzydła klasztoru, które od zachodu, południa i wschodu przylegały do wirydarza. Na południe od prezbiterium znajdował się wspaniały dwunastoboczny kapitularz ze sklepieniem wspartym na pojedynczym filarze i z żebrami opadającymi na dwanaście przyściennych służek nawieszonych na konsolach ponad posadzką.
Ze skrzydłem wschodnim klasztornych zabudowań, a następnie z krużgankiem skomunikowany był za pomocą bogato zdobionego ostrołukowego portalu flankowanego przez boczne otwory. Oświetlenie kapitularza zapewniało dziewięć dużych, ostrołukowych okien umieszczonych w niszach flankowanych dwoma filarkami.

Stan obecny

   Do dnia dzisiejszego przetrwał XII-wieczny korpus nawowy klasztornego kościoła, krótszy jednak od pierwotnego o dwa przęsła od strony wschodniej. Niestety nawy boczne zostały przebudowane, nie zachowało się także kościelne prezbiterium, transepty i środkowa wieża. W formie ruiny zachował się kapitularz, niestety bez sklepień, które z powodu zaniedbań zawaliły się pod koniec XVIII wieku. Widoczne są także relikty wschodniego skrzydła klasztornego. Ruiny są własnością Rady Hrabstwa i udostępnione do zwiedzania.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Burton J., Stöber K., Abbeys and Priories of Medieval Wales, Chippenham 2015.

Wooding J., Yates N., A Guide to the churches and chapels of Wales, Cardiff 2011.
Strona internetowa britishlistedbuildings.co.uk, St Mary’s Abbey Church A Grade I Listed Building in Margam, Neath Port Talbot.
Strona internetowa castlewales.com, Margam Abbey.