Historia
Późnogotycki kościół św. Dawida w Llywel powstał w XV wieku, choć jego początki mogły być dużo wcześniejsze, na co wskazywałaby między innymi umieszczona we wnętrzu wczesnośredniowieczna chrzcielnica. Według tradycji pierwotny kościół został założony już w V wieku przez św. Llywela i poświęcony Dawidowi, Padarnowi i Teilo, co dało początek alternatywnej nazwie Llantrisant (pol. kościół Trzech Świętych). Nowe wezwanie mogło zostać nadane w XIII stuleciu, kiedy to kościół został przekazany kapitule St Davids, albo nieco wcześniej, po odbudowie z pożaru, jaki według kronikarza Geralda z Walii strawić miał kościół w XII wieku. Nawę i prezbiterium wzniesiono lub gruntownie przebudowano około 1480-1520 roku, wieżę być może jeszcze w XIV wieku, lecz została ona przekształcona w następnym stuleciu. W XVI wieku dobudowana została kruchta. W okresie wczesnonowożytnym kościół unikał większych przekształceń. Został odrestaurowany w 1869 roku i następnie w latach 1877-1878.
Architektura
Kościół zbudowany został w dolinie, po zachodniej stronie niewielkiej rzeki Gwydderig. U schyłku średniowiecza składał się z pojedynczej, prostokątnej w planie i mocno wydłużonej nawy, minimalnie węższego oraz znacznie krótszego, także prostokątnego w planie prezbiterium po stronie wschodniej, wieży usytuowanej od zachodu przy nawie i kruchty wzniesionej przy wejściu w południowej ścianie nawy. Całość została zorientowana względem stron świata, z typową dla rozbudowanych wiejskich kościołów farnych gradacją wysokości, od najwyższej wieży na zachodzie po najniższe prezbiterium na wschodzie. Jako materiał budowlany wykorzystane były średnie i duże fragmenty nieregularnie kładzionego czerwonego i sporadycznie szarego piaskowca.
Czworoboczna wieża ujęta została u podstawy wydatnym pochyłym cokołem, zakończonym półkolistym w przekroju gzymsem. Dzięki temu solidne mury, pomimo znacznej wysokości, nie potrzebowały wzmocnienia przyporami. Wieża zwieńczona została przedpiersiem i krenelażem, wysuniętymi nieznacznie przed lico niżej położonych ścian. Od południowo – wschodniej strony wieża otrzymała mniejszą czworoboczną wieżyczkę z klatką schodową, wyższą od głównej części wieży i zakończoną własnym przedpiersiem, zza którego można było pełnić funkcje obserwacyjno – strażnicze. Otwory okienne wieży nie były duże, zamknięte trójliśćmi, niekiedy ujęte czworobocznymi obramieniami. Na najwyższej kondygnacji z dzwonami z każdej strony umieszczono okno dwudzielne. W przyziemiu od zachodu przepruto ostrołuczny portal, po bokach ujęty murem cokołu, a od góry trzema konsolami podtrzymującymi fragment gzymsu.
W XV wieku oświetlenie kościoła zapewniały duże okna ostrołuczne, wypełnione trójdzielnymi maswerkami z zamknięciami w trójliście wpisane w ośle grzbiety, nad którymi znajdowały się mniejsze otwory o kształtach rybich pęcherzy. Większe okno czterodzielne z maswerkiem podobnego typu utworzono we wschodniej ścianie prezbiterium. Wejście do nawy umieszczono w ścianie południowej, dość nietypowo pośrodku jej długości, a nie bliżej części zachodniej. Prowadziło przez wspomnianą powyżej kruchtę i bogato profilowany na całej wysokości portal w stylu Tudorów. Drugie, zamknięte odcinkowo wejście utworzono w południowej ścianie prezbiterium dla plebana.
Nawa we wschodniej części ściany północnej zaopatrzona została w płytki ryzalit, mieszczący przejście na balkon, czy też galerię drewnianego lektorium, jakie pierwotnie oddzielało część przeznaczoną dla świeckich od części kapłańskiej. Ponadto nawę i prezbiterium rozgraniczała niska arkada tęczy z profilowaną archiwoltą o lekko spłaszczonym ostrołuku. Obie części przykryto drewnianymi kolebkami z wygiętymi łukowo żebrami tworzącymi szachownicę prostokątnych paneli. Od zachodu nawę otwarto głęboką, ostrołuczną arkadą bez profilowania, przebitą przez masywny mur wieży.
Stan obecny
Kościół w Llywel może się poszczycić bardzo małą ilością zmian wprowadzonych w XIX wieku i zachowaną późnogotycką sylwetką oraz detalami architektonicznymi. Przetrwała większość XV-wiecznych okien, gargulce wysunięte z przedpiersia wieży, portal w przyziemiu wieży, portal kruchty, czy portal wejściowy do nawy, włącznie z oryginalnymi drzwiami. Wewnątrz zobaczyć można dwa kamienie z V-VI wieku z wyrytymi ogamicznymi i łacińskimi inskrypcjami (obecnie w kościele mieści się kopia jednego z nich, a oryginał znajduje się w londyńskim British Museum) oraz dyby z końca XVIII wieku.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Haslam R., The buildings of Wales. Powys (Montgomeryshire, Radnorshire, Breconshire), London 1979.
Salter M., The old parish churches of Mid-Wales, Malvern 1997.