Historia
Kościół św. Tydfili po raz pierwszy odnotowany został w przekazach pisemnych pod koniec XII wieku, jako własność opactwa benedyktyńskiego z Tewkesbury. Osada „Lisworni” wspomniana została także w 1248 roku. Do budowy murowanego kościoła, początkowo filii świątyni z Llanwit Major, dojść mogło po podboju anglo-normańskim, w XII lub XIII wieku, ale zapewne powstał on na miejscu starszej budowli, na co wskazywałoby celtyckie wezwanie. Prawdopodobnie w XV wieku kościół został przebudowany w stylistyce gotyckiej i powiększony, mimo że miejscowa społeczność nie należała do najbogatszych. W 1536 roku wikariat św. Tydfili wyceniono na 4 funty, 7 szylingów i 3 pensy rocznego dochodu. Choć w okresie wczesnonowożytnym przy kościele musiały być co najmniej kilkukrotnie prowadzone prace naprawcze, to w 1890 roku jego stan oceniono jako bardzo zły. W latach 1893-1894 podupadłą budowlę poddano remontowi, przeprowadzonemu w stylistyce neogotyckiej. Wymieniono wówczas wszystkie dachy, większość okien, posadzki i wyposażenie.
Architektura
Kościół zbudowany został mniej więcej w środkowej części osady, charakteryzującej się siecią małych dróg zbiegających się do stawu, gdzie naturalne źródło dostarczało wodę dla bydła i mieszkańców. Sam kościół usytuowano na lekko nachylonym terenie, opadającym stokiem ku stronie północnej, ku płytkiej dolinie niewielkiego strumienia. Budynek został zorientowany względem stron świata. Wraz z cmentarzem, zapewne już w średniowieczu odgrodzony był od zabudowy mieszkalno – gospodarczej niskim murem lub drewnianym parkanem.
Kościół uzyskał rzadko spotykany układ przestrzenny, z masywną, czworoboczną w planie wieżą usytuowaną pomiędzy niedużym prezbiterium na rzucie prostokąta po stronie wschodniej, a dłuższą i szerszą, także prostokątną nawą po stronie zachodniej. Nawa ta pierwotnie była węższa, na co wskazywałaby arkada łącząca ją z wieżą oraz niesymetryczne dostawienie późnośredniowiecznych murów, wystających przed wieżę o wiele bardziej po stronie południowej niż na północy. Wieża natomiast początkowo była niższa, dopiero w XV wieku zwieńczona została wydatnym przedpiersiem osadzonym na wystających z lica murów wspornikach.
Główne wejście do kościoła wiodło od południa, przez portal nietypowo umieszczony pośrodku ściany nawy, a nie bliżej fasady zachodniej, jak to najczęściej praktykowano. Wewnątrz kościoła przyziemie wieży otwarto na prezbiterium bardzo wąską, ostrołuczną, pozbawioną zdobień arkadą. Na nawę przyziemie wieży zwrócono podobną lecz szerszą, wspomnianą powyżej arkadą o lekko zaznaczonym ostrołuku. Ich odchylenie od osi wzdłużnej budynku powodować musiało trudności z dostrzeżeniem z nawy głównego ołtarza w prezbiterium.
Stan obecny
Kościół został poważnie przekształcony w okresie nowożytnym, zachowując średniowieczne mury obwodowe, lecz tracąc większość pierwotnych detali architektonicznych. Poza otworami szczelinowymi wieży i jej późnośredniowiecznymi przeźroczami na kondygnacji z dzwonami, wymienione zostały wszystkie okna oraz portale wejściowe. Dobudowana została także zakrystia z aneksem klatki schodowej, choć niekiedy w literaturze pojawiają się przypuszczenia o jej wcześniejszym pochodzeniu. Jednym z nielicznych widocznych oryginalnych detali jest kamień wmurowany w południową ścianę wieży, zdobiony w geometryczne wzory, ptaki i arabeski. Wewnątrz natomiast przetrwały arkady podwieżowe łączące się z nawą i prezbiterium oraz piscina i romański kapitel wmurowany we wnękę ściany południowej.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Llysworney Conservation Area Appraisal and Management Plan, [b.m.w.] 2009.
Maitland Evans J., Quick R., Llysworney Conservation Area, [b.m.w.] 1997.
Newman J., The buildings of Wales, Glamorgan, London 1995.
Salter M., The old parish churches of Gwent, Glamorgan & Gower, Malvern 2002.