Historia
Domostwo Llwyn Celyn zbudowane zostało około 1420 roku, na ziemiach będących od XII wieku z nadania rodu de Lacy własnością augustiańskiego klasztoru Llanthony. Początek XV stulecia był okresem spadku dochodów i ubóstwa zakonników, spowodowanego latami epidemii i zaraz oraz działaniami wojennymi walijskiego powstania Owaina Glyndŵra. Utrata dochodów klasztoru i wyniszczenie jego ziem zmuszały wówczas augustianów do oddawania ziem w swobodną dzierżawę, w zamian za dość niewielki czynsz pieniężny. Możliwe więc, że Llwyn Celyn ufundowała rodzina, której bogactwo pozwalało na budowę domostwa o dość wysokim statusie. Ewentualnie dom początkowo stanowił siedzibę zarządcy dóbr klasztornych, lub nawet rezydencję przeora z Llanthony, stanowiąc próbę odzyskania przez klasztor kontroli nad południowym krańcem macierzystych posiadłości. Jednak na terenie Llwyn Celyn nie odnaleziono żadnej budowli sakralnej, oczekiwanej w posiadłości przeora, dom zarządcy znajdował się już w osadzie Cwmyoy, a ponadto sam klasztor zapewne był wówczas zbyt biedny na taką fundację.
W 1538 roku klasztor w Llanthony został rozwiązany na skutek reformacyjnych działań króla Henryka VIII. Jego majątek wykupił Nicholas Arnold, prawnik z Gloucester i urzędnik królewski w Walii, pasowany na rycerza około 1550 roku. Zastąpił on augustianów jako właściciel ziemski w dolinie, prawdopodobnie więc stał się też oficjalnym właścicielem Llwyn Celyn. Był to początek okresu niezwykłego prosperity dla miejscowych dzierżawców, gdy niskie czynsze za długoterminowe najmy i rosnące ceny produktów rolnych sprawiły, że zyski z ziem pozostawały u nich, a nie przechodziły na właścicieli ziemskich. Stworzyło to klasę zamożnych yeomenów, których przedstawiciele żyli między innymi w Llwyn Celyn. W 1597 roku był to niejaki William John Richard, a po 1611 roku William George. W 1656 Llwyn Celyn przeszło na rodzinę Watkinów. William Watkin lub być może jego brat Thomas, pod koniec XVII wieku rozbudowali domostwo Llwyn Celyn, zarówno zwiększając jego standard mieszkalny, jak i powiększając zabudowę gospodarczą. Co zaskakujące zdecydowali się zachować, a nawet udoskonalić część spośród średniowiecznych pomieszczeń.
W 1775 roku farma została wydzierżawiona Davidowi Price’owi za czynsz w wysokości 50 funtów rocznie, co stanowiło dużo wyższą sumę od 8 pensów z umowy dzierżawy z 1597 roku i stanowiło dobitną ilustrację wzrostu czynszów w XVIII wieku. Od tego momentu Llwyn Celyn, choć zawsze było znaczącą farmą w regionie, popadło w długi okres schyłkowy, a jego dzierżawcy byli coraz bardziej narażeni na spustoszenia spowodowane złym sezonem lub nieudolnym gospodarowaniem. W 1799 roku Llwyn Celyn zostało zarejestrowane w ramach pojedynczej dzierżawy na Thomasa Williamsa, za jeszcze bardziej drastycznie zwiększony czynsz w wysokości 70 funtów rocznie. Nic dziwnego, że w XIX wieku dzierżawy zaczęły się często zmieniać, aż do lat 50-tych tamtego stulecia, kiedy to domostwo na dłużej przeszło w ręce rodziny Jasper. W 1959 roku Llwyn Celyn zakupili Tom i Olive Powell. W chwili śmierci Toma w 1990 roku domostwo znajdowało się w bardzo złym stanie, na szczęście dzięki działaniom organizacji Landmark Trust w latach 2014-2018 zdołano gruntownie wyremontować zabytkową budowlę.
Architektura
Llwyn Celyn usytuowane zostało w przewężeniu między dwoma grzbietami wzgórz Ffwyddog i Haterall, u zbiegu dolin Llanthony i Grwyne Fawr. Pod budowę wybrano zbocze, opadające w stronę południowo – wschodnią, ku rzece Honddu i wpadającemu do niej dużo mniejszemu strumieniowi Nant Fechan (od około XVI wieku zwanemu Nant Ddu). Domostwo usytuowane było bardzo korzystnie, w pobliżu głównego szlaku z Hereford na północnym – wschodzie, prowadzącego w stronę południową do Abergavenny, jednego z najważniejszych traktów wiodących w głąb Walii. Tuż przy Llwyn Celyn przebiegał również szlak skierowany ku północnemu – zachodowi, zmierzający doliną do klasztoru Llanthony i dalej w stronę Bronllys.
Dom pierwotnie w planie zbliżony był do litery L. Składał się z głównej części na rzucie prostokąta o osi mniej więcej ustawionej na linii wschód – zachód, z lekkim odchyleniem części wschodniej ku południowi, a więc równolegle do spadku terenu. Zachodnia część budynku był nieco szersza, tworząca po stronie południowej uskok o formie płytkiego ryzalitu. Całość wzniesiono z lokalnego czerwonego piaskowca, łatwego do rozłupywania, użytkowanego nie tylko przy budowie ścian, ale i do wykładania dachów oraz podłóg. Nieco większe bloki piaskowca użyte zostały jako narożniki domu, natomiast wszystkie elewacje pobielone były cienką warstwą wapna. Budowniczowie nie byli do końca pewni, jak połączyć dachy między dwoma skrzydłami, co doprowadziło do pewnego rodzaju fuszerki. Ponieważ wschodnia partia domu znajdowała się na dole zbocza, wymagała solidnego cokołu z pochylonymi zewnętrznymi elewacjami wzmacniającymi konstrukcję.
W przyziemiu wnętrze domu podzielone było na dwa nieduże pomieszczenia o zbliżonej wielkości, zajmujące szerszą część zachodnią, reprezentacyjną aulę (ang. hall) w środkowej partii budynku oraz oddzielone od niej przelotowym korytarzem dwie małe komory gospodarcze w części wschodniej. Wszystkie pomieszczenia rozdzielały lekkie ścianki szachulcowe. Układ z poprzecznym korytarzem i centralną aulą był typowy dla średniowiecznych walijskich domostw, ale nietypowo podział między nimi zaznaczony był dość prostą więźbą dachową (dodatkowo wtórnie przekształconą przez wstawienie komina). Jeden z wiązarów zamontowany był dokładnie nad przegrodą między aulą i korytarzem (ang. spere truss), podtrzymywał więc dach, jak i wyznaczał granicę między przedsionkiem i główną częścią budynku. Po wschodniej stronie dwa zamknięte oślimi grzbietami wejścia komunikowały się z komorami gospodarczymi, zapewne przeznaczonymi do magazynowania materiałów mokrych i suchych (przede wszystkim jadła i trunku). Na piętrze, ponad spiżarniami pierwotnie znajdowało się jedno większe pomieszczenie, dostępne wyłącznie po drabinie. Jego rzadko spotykanym wyposażeniem był lawatarz, czy też pisuar, od zewnątrz wystający ze ściany szczytowej, a wewnątrz o formie kamiennej misy.
Aula miała formę trójprzęsłową, była więc stosunkowo duża, jak na wiejskie domostwo ze schyłkowego okresu średniowiecza. Pierwotnie była otwarta na więźbę dachową, wzmocnioną nieczęsto spotykanymi w południowej części Walii wiatrownicami. Ogrzewanie zapewniało centralnie umieszczone otwarte palenisko, z którego dym ulatywał przez powałę. Oświetlenie zapewniać musiały okna o nieznanych formach, umieszczone w ścianach północnej i południowej. W murze południowym znajdowała się także wnęka magazynowo-ekspozycyjna, albo wejście do schodów prowadzących na piętro nad zachodnią częścią budynku. Na zachodnim krańcu sali, czyli naprzeciwko wejścia z przedsionka, znajdował się zapewne podest z głównym stołem właściciela, który mógł być zwieńczony łukowym baldachimem na wysokości dachu. W południowej części zachodniej ścianki działowej funkcjonowały drzwi do jednego z dwóch pomieszczeń zachodnich, ujęte drewnianym portalem o wykroju w ośli grzbiet, z gładkimi tarczami w narożnikach, świadczącymi o dużych ambicjach budowniczego.
Zachodnia część domu, jak wspomniano powyżej, podzielona była w przyziemiu na dwa pomieszczenia, przy czym do mniejszego północnego można było wejść tylko przez większe południowe. Poziom podłogi w obu zachodnich pomieszczeniach parteru, ze względu na ukształtowanie terenu był pierwotnie wyższy niż w auli, co powodowało nietypową zmianę wysokości i bardzo ograniczoną przestrzeń nad głową. Zachodnie pomieszczenia parteru nie były ogrzewane, ewentualnie otwarte palenisko znajdowało się w większej izbie południowej. Ponieważ nie było dostępu do mniejszej izby z auli, prawdopodobnie pełniła ona funkcje pomieszczenia prywatnego lub ewentualnie komunikacyjnego, jeśli w stropie znajdował się otwór na drabinę lub schody. Piętro w zachodniej części budynku miało podobny układ, choć ścianka działowa nie przebiegała w tym samym miejscu. Południowa z dwóch izb zachodnich piętra musiała być głównym pomieszczeniem mieszkalnym (ang. solar), przypuszczalnie ogrzewanym przenośnym koksownikiem. Pokój miał tylko jedno okno południowe, ale był stosunkowo dobrze oświetlony. Mały pokój północny mógł być wykorzystywany jako sypialnia. Znajdował się nad nim płaski strop, który podobnie jak nad izbą południową wydzielał powyżej jeszcze poddasze.
Stan obecny
Domostwo Llwyn Celyn uznawane jest dziś za najstarszą zachowaną świecką budowlę mieszkalną w walijskich Górach Czarnych, będącą wyrazem wysokiego statusu społecznego jego uprawiających ziemie i bogate pastwiska właścicieli. Jego obecna forma to efekt rozbudowy z końca XVII wieku oraz generalnego remontu z XXI wieku. Pomimo tego główne skrzydło domu nadal zachowuje średniowieczny (częściowo odtworzony w czasie ostatniego remontu) układ pomieszczeń z oryginalną więźbą dachową, zachodnim portalem w auli, czy oryginalnym oknem południowym na piętrze. Nowożytne w całości jest skrzydło północno – wschodnie oraz liczne pomocnicze zabudowania gospodarcze w pobliżu.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Austin D., The house and context of Llwyn Celyn, Monmouthshire: a study in documents and landscapes, [b.m.w.] 2014.
Newman J., The buildings of Wales, Gwent/Monmouthshire, London 2000.
Smith P., Houses of the Welsh Countryside. A Study in Historical Geography, London 1988.
Stanford C., Llwyn Celyn History Album, Volume I: History, [b.m.w.] 2019.
Stanford C., Llwyn Celyn History Album, Volume II: The Buildings, Restoration & Engagement, [b.m.w.] 2019.