Historia
Gotycki kościół w Llanywern zbudowany został w XIV wieku, na miejscu dużo starszej, wczesnośredniowiecznej świątyni, według tradycji powstałej w VI wieku i dedykowanej św. Cynidrowi. Wezwanie zmieniono na maryjne prawdopodobnie w dobie podboju anglo-normańskiego z XII wieku. Llanywern po raz pierwszy odnotowano w przekazach pisemnych około 1100 roku we wzmiance „Landwern altera costinio”, co mogło odnosić się do usytuowania kościoła i osady w pobliżu bagna. Świątynia była wówczas jedynie filią, należącą do klasztoru benedyktyńskiego w Brecon. Po wzniesieniu w XIV wieku murowanego korpus, kościół nie przechodził w późnym okresie średniowiecza poważniejszych zmian, jedynie pod koniec XV wieku wymieniona została więźba dachowa. W XVII i XVIII wieku zmodernizowano część okien, natomiast w XIX stuleciu przeprowadzono remont wiktoriański.
Architektura
Kościół św. Marii zbudowany został w płytkiej, częściowo podmokłej dolinie, pomiędzy dwoma strumieniami, których koryta mogły wpłynąć na brak tradycyjnego dla średniowiecznej chrześcijańskiej architektury sakralnej zorientowania budynku względem stron świata, czy też bardzo dużego przesunięcia od osi, z prezbiterium skierowanym na północy – wschód. Kościół stanął w obrębie owalnego w planie, prawdopodobnie sięgającego jeszcze czasów wczesnego średniowiecza cmentarza, mającego średnicę około 40 metrów,
Kościół uzyskał bardzo prostą, bezwieżową formę, pierwotnie składał się bowiem jedynie z bardzo długiego korpusu na rzucie prostokąta, bez wyróżnionego w planie prezbiterium, różniącego się jedynie trochę niższymi murami. Przypuszczalnie dopiero pod koniec średniowiecza przed zachodnie wejście dostawiona została kruchta. Prostokątna bryła kościoła pierwotnie miała proste elewacje, nie rozdzielone żadnymi przyporami. Okna kościoła były nieliczne, średniej wielkości, rozglifione do wnętrza, w większości prawdopodobnie dwudzielne i jednodzielne. Przypuszczalnie zamknięte były trójliśćmi wpisanymi w łuki typu w ośli grzbiet, tak jak południowe okno prezbiterium, choć okna w nawie mogły mieć prostszą formę ostrołuczną lub lancetowatą.
Wnętrze kościoła przykryto nad całością korpusu otwartą więźbą dachową, nie rozdzieloną arkadą tęczy, ale około przełomu XV i XVI wieku nad prezbiterium na wzór baldachimu nadwieszono drewnianą kolebkę. Utworzyły ją profilowane drewniane żebra, łukowo wygięte w poprzek kościoła i proste wzdłuż osi budynku, tworzące sieć prostokątnych paneli. Prezbiterium mogło być w średniowieczu oddzielone od nawy także lekką drewnianą przegrodą lektorium oraz wyróżnione różnicą poziomu posadzki.
Stan obecny
Kościół zachował średniowieczny układ prostej, wiejskiej budowli, jedynie od północy mury wymagały podparcia nowożytnymi, masywnymi przyporami, a nad zachodnim szczytem umieszczono drewnianą wieżyczkę. Większość z okien została przekształcona. Oryginalne, gotyckie zachowało się tylko we wschodniej partii ściany południowej. Wewnątrz przetrwała kolebka z przełomu XV i XVI wieku z pozostałościami oryginalnych polichromii oraz chrzcielnica z XIII wieku. Jako ciekawostkę warto zauważyć, iż świątynia wciąż jest oświetlana lampami naftowymi.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Haslam R., The buildings of Wales. Powys (Montgomeryshire, Radnorshire, Breconshire), London 1979.
Martin C.H., Silvester R.J., Watson S.E., Historic settlements in the Brecon Beacons National Park, [b.m.w.] 2013.
Salter M., The old parish churches of Mid-Wales, Malvern 1997.