Historia
Grangia, czyli klasztorne gospodarstwo folwarczne, założone zostało w Llantwit Major najwcześniej w XII wieku przez mnichów z opactwa Tewkesbury. Otrzymali oni ziemię w Cardiff już w 1100 roku i posiadali kościół w Llantwit Major za panowania Henryka I. W XIII wieku ufundowali na terenie folwarku kilka murowanych budowli, między innymi budynek bramny, czy okazałą stodołę – spichlerz. Do XV wieku znaczna część ziemi folwarcznej była oddawana w dzierżawę różnym najemcom. W latach 1449-1450 był nim niejaki William Dedy of Aven, który czerpał dochody z majątków ziemskich. Ponadto zakonnicy posiadali wówczas wpływy z czynszów, sprzedaży łąk i pastwisk, z wołowni, spichlerza i młynu wodnego. Podczas kasaty klasztoru majątek folwarku został skonfiskowany przez angielską Koronę i w 1543 roku sprzedany Edwardowi Stradlingowi z St Donat za 183 funty, 13 szylingów i 9 pensów. Jeśli zabudowania folwarku funkcjonowały pod nowymi właścicielami, to najwyżej do końca XVI wieku. Stodoła dziesięcinna przetrwała do 1836 roku, kiedy to jej dach z dębowych belek o jedenastu przęsłach, został rozebrany i sprzedany. Budynek bez dachu przetrwał do około 1872 roku, ale był stopniowo rozbierany i ostatecznie uległ prawie całkowitej degradacji.
Architektura
Zabudowania folwarku leżały na zachód i południowy – zachód od kościoła św. Illtuda, w długim, ogrodzonym wałem obszarze o długości około 270 metrów z północnego – zachodu na południowy – wschód i maksymalnej szerokości 90 metrów. Folwark zajmował trzy pola, z których dwa południowe rozdzielone były drogą dojazdową. Chroniony był wałem zbudowanym z gliny i gruzu o szerokości 3-4 metrów i wysokości co najmniej 0,85 metra, obmurowanym od strony zewnętrznej kamieniem o grubości 1 metra, któremu towarzyszył płytki zewnętrzny rów o szerokości 5,2 metra oraz nasyp przeciwskarpy o szerokości 3-4 metra i wysokości 0,45 metra. Całość ogrodzonego terenu zajmowała obszar wielkości od 3 do 4 akrów.
Budynek bramny usytuowany został przy wschodnim narożniku środkowego pola. W planie uzyskał formę mocno wydłużonego prostokąta o zewnętrznej długości 10,1 metra ze wschodu na zachodu i szerokości 5,8 metra, ze ścianami wykonanymi z układanego warstwami kamienia o grubości 0,9 metra. W części wschodniej w przyziemiu znajdowały się dwa przejazdy: główny o szerokości 2,3 metra dla konnych i mniejszy o szerokości 1 metra dla pieszych, oba zamknięte ostrołucznie. Pomieszczenie w zachodniej części parteru budynku oświetlały proste otwory szczelinowe. Na piętro prowadziły kamienne schody zaczynające się w ścianie zachodniej po stronie zewnętrznej. Piętro od strony fasady oświetlało małe, osadzone w lukarnie okno z trójlistnym zamknięciem oraz pojedyncze wąskie okna czworoboczne w ścianach południowej i wschodniej.
W północno – zachodnim narożniku pola południowego wzniesiona została w XIII wieku okazała budowla o funkcji stodoły i spichlerza. Był to prostokątny kamienny budynek długości wewnętrznej 37,5 metrów i szerokości 8,5 metra, z masywnymi ścianami o szerokości 1,5 metra. Pomimo grubych murów, wszystkie elewacje wzmacniały regularnie rozmieszczone przypory, w narożnikach rozmieszczone prostopadle do siebie. Pośrodku każdej ściany wzdłużnej znajdowało się wejście o szerokości 3 metrów, poprzedzone wystającym przedsionkiem o głębokości 3,8 metra. Przedsionki miały okno w każdej ścianie bocznej i wejścia o szerokości 2,7 metra, flankowane zewnętrznymi przyporami. W ścieni północno – wschodniej znajdowało się dodatkowe wejście o szerokości 1,2 metra, dostępne z drogi rozdzielającej pola. Wysoko w każdym szczycie znajdowała się wąska szczelina z wewnętrznymi rozglifieniami, a przez ściany wzdłużne światło prawdopodobnie wpadało kolejnymi szczelinami rozmieszczonymi między przyporami.
Na południe od stodoły zbudowany został cylindryczny w planie gołębnik o średnicy wewnętrznej 3,7 metra. Jego ściany grubości 1,1 metra, w przyziemiu opięto niskim cokołem z pochyłymi elewacjami i gzymsem cokołowym. Wejście do wnętrza wiodło od południowego – wschodu, przez lekko zaoblony, czy też odcinkowo zamknięty otwór z utworzonym z klińców nadprożem. Wewnętrzną powierzchnię ścian tworzyły rzędy kwadratowych wnęk dla ptaków. Budynek zwieńczony został kamiennym dachem kroksztynowym i niską, okrągłą latarnią, przy czym dach rozdzielony został na dwie równe części gzymsem, a kolejne gzymsy utworzono między dachem i ścianami oraz między dachem i latarnią.
Bezpośrednio na północ od bramy znajdował się wybrukowany kamiennymi płytami dziedziniec, na północ od którego kamienne schody prowadziły do grupy małych pomieszczeń umieszczonych na nieco niższym poziomie. Prawdopodobnie pełniły one rolę piekarni, mleczarni, warzelni i magazynów, krytych dachami z łupka i piaskowca oraz glazurowanymi glinianymi dachówkami typowymi dla XIII-XIV wieku. Jedno z pomieszczeń było piwnicą, inne natomiast miało brukowaną podłogę i mieściło kominek oraz murowaną platformę pieca piekarniczego z centralnym przewodem kominowym.
Kolejne zabudowania zajmowały skraj północnego pola folwarku. Na zachodzie znajdował się tam długi budynek, najwyraźniej stajnia lub szopa, mający wewnętrzne wymiary 24,4 x 6,6 metra, ze ścianami z grubo ciosanych kamieni o grubości 0,6-0,7 metra. Jego zachodnia część otwierała się na wał otaczający folwark, we wschodniej natomiast wydzielone było małe pomieszczenie o szerokości 3,7 metra. Pośrodku znajdowała się prostokątna, wykuta w skale piwnica, wielkości 6,1 x 3,4 metra i głębokości 2,4 metra. Jej obłożone kamieniami ściany w górnych partiach wygięto wspornikowo, celem założenia sklepienia. W jednej ze ścian umieszczono dwie głębokie wnęki o nieznanym przeznaczeniu. Wschodnią część grupy zabudowań zajmował prostokątny budynek o długości wewnętrznej 11,7 metrów i szerokości 4,4 metra, z murami o grubości 1 metra, doświetlany rozglifionymi do wnętrza otworami szczelinowymi.
Stan obecny
Zachowane do czasów współczesnych pozostałości folwarku składają się z gołębnika, dolnych fragmentów murów stodoły dziesięcinnej na polu południowym oraz budynku bramnego. Ziemne kopce, zagłębienia i nierówności terenu w północnej części założenia są jedynymi pozostałościami po zabudowie gospodarczej i mieszkalnej. Budynek bramny, poza współczesnym łupkowym dachem, wejściem zachodnim, kominem oraz kilkoma dodatkowymi otworami okiennymi, pochodzi z XIII wieku. Jego część zachodnia na poziomie piętra uległa niedużej degradacji.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Newman J., The buildings of Wales, Glamorgan, London 1995.
Rodger J.W., Llantwit Major, Glamorganshire, excavations, „Archaeologia Cambrensis”, 70/1915.
The Royal Commission on Ancient and Historical Monuments of Wales, Glamorgan Medieval Non-defensive Secular Monuments, Portsmouth 1982.