Llanthony – klasztor augustiański

Historia

   Początki klasztoru sięgają 1100 roku, kiedy to według tradycji normandzki rycerz William de Lacy, szukając bezpiecznej kryjówki w trakcie polowania, schronił się w pobliskiej kaplicy św. Davida i w zamian za ocalenie ślubował budowę kościoła. Inna wersja legendy mówi, iż William mieszkał tu jako pustelnik wraz z księdzem o imieniu Ernisius, a obaj rozbudowali zastaną już kaplicę św. Dawida. Wkrótce powstała świątynia poświęcona św. Janowi Chrzcicielowi, którą konsekrował Urban, biskup Llandaff i Hereford w 1108 roku, natomiast do 1118 roku grupa około 40 mnichów z Anglii założyła w Llanthony pierwszy w Walii klasztor kanoników regularnych, czyli Augustianów.
   W 1135 roku, po uporczywych atakach lokalnej ludności walijskiej, mnisi uciekli z Gór Czarnych do Gloucester, gdzie założyli nowy konwent nazwany Llanthony Secunda. Sytuacja do powrotu zaczęła sprzyjać dopiero po 1071 roku, kiedy to Anglo-Normanowie podbili Irlandię, a Hugh de Lacy i jego syn Walter zostali obdarzeni licznymi ziemiami, z których część podarowali klasztorowi Llanthony Prima i Llanthony Secunda. Około 1186 roku Hugo de Lacy podarował dochody opuszczonemu klasztorowi i do 1230 roku Llanthony zostało odbudowane. Już w 1242 bracia z Llanthony Prima mogli udzielić schronienia biskupowi Armagh, który odnotował po tym pobycie swe dobre wspomnienia.
   W drugiej połowie XIII wieku musiały wystąpić jakieś problemy finansowe w klasztorze, gdyż w 1276 roku został on oddany pod nadzór królewski. Co więcej bracia popadli w serię sporów z lokalnymi lordami, co doprowadziło nawet do zbrojnego zajęcia ich dóbr w Oldcastle i Redcastle w 1279 roku przez Thomasa de Verdun, lorda Ewyas. Był on także zamieszany w zranienie przeora i zabójstwo dwóch mnichów, a dwadzieścia lat później inny lord z pogranicznych marchii, Gilbert de Bohun, zajął dużą liczbę klasztornych zwierząt i dóbr. W 1284 roku kłopoty finansowe pogłębiły się z powodu walijskich kampanii wojennych Edwarda I. Co więcej nastąpił spadek dyscypliny skrytykowany w trakcie kontroli arcybiskupa Pechama z Canterbury.
   W 1291 roku Llanthony zanotowało dość wysoki roczny przychów 160 £, lecz już w XIV wieku źródła często przekazywały informacje o wewnętrznych problemach. W 1348 roku klasztor ponownie został oddany pod królewski nadzór, a w 1354 niejaki Thomas de Crudewell zbiegł z klasztoru. W latach 70-tych XIV wieku przeor Nicholas Trinley został brutalnie pobity przez swych braci, rzekomo za złe kierownictwo sprawami konwentu i musiał zbiec do Llanthony Secunda. Co ciekawe wkrótce wydano papieskie przebaczenie dla sprawców pobicia i zabójstwa jednego z braci, a jeden z uczestników tych zajść, John de Wellyngton, został nawet przeorem. Z kolei w 1386 roku przeor John de Yatton został tymczasowo aresztowany z powodu nieudolnego ściągania dziesięciny i królewskich podatków.
   Pomimo powyższych problemów Llanthony rozkwitało przez cały XIII i XIV wiek i dopiero w XV stuleciu zaczęło podupadać. Podczas walijskiego powstania Owaina Glyndŵra konwent z Llanthony został oskarżony o pomaganie buntownikom i spustoszony przez królewskie wojska. Co prawda krótkotrwałą poprawę przyniosło w 1481 roku zjednoczenie z Llanthony Secunda, jednak trzeba było je opłacić sumą 400 marek królowi Edwardowi IV. Kres konwentu nastąpił w 1538 roku, gdy został on rozwiązany przez Henryka VIII. Budynki klasztorne zostały sprzedane za 160 funtów, lecz nieużywane i niereperowane przez nowych właścicieli, zaczęły popadać w ruinę. Jedynie dawna infirmeria została przemieniona w XVIII wieku w kościół parafialny św. Dawida. W 1799 roku majątek zakupił pułkownik Mark Wood, który przekształcił niektóre budynki w dom i strzelnicę.

Architektura

   Klasztor Llanthony założono na odludziu w dolinie rzeki Honddu, pośród gołych szczytów okolicznych gór i wzgórz. Składał się ze wspaniałego normańsko-gotyckiego kościoła po stronie północnej i zabudowy klasztornej na południe od niego.
   Kościół został zbudowany na planie krzyża w formie trójnawowej, siedmioprzęsłowej bazyliki, z ogromną centralną wieżą nad skrzyżowaniem naw i ramion transeptu oraz parą mniejszych zachodnich wież. We wschodniej części kościoła widać okrągłe romańskie łuki, podczas gdy w zachodniej części dominują łuki spiczaste, które powstały we wczesnym okresie angielskiego gotyku na początku XIII wieku. Można z tego wnioskować, że wschodni kraniec kościoła został wzniesiony pierwszy, a następnie budowniczowie stopniowo przechodzili na zachód. Przy obydwu ramionach transeptu, po wschodniej stronie dostawione były boczne kaplice, znacznie rozbudowane i powiększone w połowie XIII wieku. Prezbiterium wzniesiono na planie prostokąta, znacznie wydłużonego, co było typowe dla kościołów klasztornych.
   Na południe od nawy kościoła rozciągał się kwadratowy wirydarz otoczony krużgankami. Z jego zachodniej strony znajdowały się zabudowania klasztorne
o nieznanym dziś przeznaczeniu, na południu mieścił się refektarz, a od wschodniej strony wzniesiono kapitularz. Było to sklepione pomieszczenie z trójbocznym zakończeniem od wschodu, w którym mnisi zbierali się codziennie na kamiennych ławach umieszczonych dokoła ścian. W pewnym oddaleniu od głównych zabudowań, po stronie południowej znajdowała się infirmeria, później przekształcona w kościół parafialny oraz zabudowa gospodarcza po stronie zachodniej. Całość założenia klasztornego otoczona była murem z bramą wjazdową od strony wschodniej.

Stan obecny

   W Llanthony zachowały się ruiny kościoła klasztornego (dwie ściany wieży środkowej, wieże zachodnie, część filarów między nawowych, clerestorium północne, prezbiterium, relikty transeptu) i kapitularza, oraz budynek gospodarczy i kościół parafialny, czyli była infirmeria zakonna. Ruiny klasztoru znajdują się pod opieką agendy rządowej Cadw. Są otwarte przez cały rok, codziennie w godzinach 10:00-16:00, wstęp jest bezpłatny. Część klasztornych budynków została odnowiona i obecnie znajduje się w nich hotel.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Burton J., Stöber K., Abbeys and Priories of Medieval Wales, Chippenham 2015.

Strona internetowa castlewales.com, Llanthony Priory.
Strona internetowa wikipedia.org, Llanthony Priory.