Historia
Anglo-Normanowie przybyli na tereny południowo – zachodniej Walii pod koniec XI wieku. Wówczas to Roger de Montgomery, earl Shrewsbury, przejął Pembrokeshire, a Henry de Beaumont, earl Warwick, podbił półwysep Gower. W ciągu kolejnych dziesięcioleci Anglo-Normanowie rozszerzali swoje terytorium i zabezpieczali nabytki poprzez budowę drewniano – ziemnych zamków w kluczowych punktach. Zbudowany w pierwszej ćwierci XII wieku zamek Llansteffan był jedną z tych nowych warowni, wzniesioną w celu zabezpieczenia ujścia rzeki Tywi.
Nie odnotowano w przekazach pisemnych kto ufundował pierwszy zamek w Llansteffan. Najstarsza zachowana wzmianka źródłowa o nim, przekazała informację o zajęciu budowli w 1146 roku przez Maredudda ap Gruffydda i jego braci Cadella i Rhysa. Próba odzyskania Llansteffan jeszcze w tym samym roku nie powiodła się. Odbity został przez Anglo-Normanów dopiero w 1158 roku, kiedy to Walijczycy utracili kontrolę nad okolicznymi ziemiami. Pod koniec XII wieku Llansteffan miało znajdować się w posiadaniu niejakiego Geoffreya Marmiona i następnie poprzez małżeństwo jego córki Albredy przejść na rycerza Williama z rodu Camville, który prawdopodobnie rozpoczął przebudowę zamku na murowany. Obrona nie była jeszcze zbyt silna w 1189 roku, kiedy to Llansteffan zdobył walijski władca Rhys ap Gruffydd (Lord Rhys). William odzyskał swą siedzibę w 1192 roku i pożyczył pewną sumę pieniędzy od szeryfa Gloucester, by kontynuować prace budowlane. Ponownie Llansteffan zostało zdobyte przez Llywelyna ab Iorwertha w 1215 roku. W walijskich rękach pozostało do 1223 roku, kiedy to ród Camville odzyskał zamek i kontynuował jego dalszą rozbudowę. Geoffrey de Camville prawdopodobnie ufundował wówczas wieżę cylindryczną i wieżę bramną zamku górnego, włączone w obwód starszego muru.
Pomimo rozbudowy z pierwszej połowy XIII wieku, zamek zdobyty został przez Walijczyków w 1257 roku. Tym razem przyczyną upadku było osłabienie garnizonu, który wyruszył wraz z innymi angielskimi oddziałami oblegać zamek Dinefwr. Llansteffan stało się bezbronne, gdy armia ta została zniszczona przez siły Maredudda ab Owaina i Maredudda ap Rhysa w bitwie pod Coed Llathen i następnie w zasadzce pod Cymerau. W latach 70-tych XIII wieku zamek znów należał do rodu Camville. Jego ówczesny właściciel, kolejny o imieniu Geoffrey, mając na uwadze minione klęski, do końca lat 80-tych znacznie rozbudował i ufortyfikował podzamcze.
W 1338 roku męska linia rodu Camville zakończyła się i Llansteffan w drodze małżeństwa przeszło w ręce Richarda Penresa, potężnego magnata z rozległymi ziemiami w Gower, skupionymi wokół zamku Penrice. W 1367 roku król Edward III nakazał Robertowi de Penres naprawić i wzmocnić zamek, wysyłając nawet niejakiego Rhysa ap Griffitha do nadzorowania prac. Dziesięć lat później Robert utracił majątek, na skutek wyroku skazującego za zabicie w Llansteffan pewnej kobiety. Do czasu jego egzekucji w 1388 roku, zamek znajdował się pod zarządem Simona Burleya, wychowawcy króla Ryszarda II, lecz pod koniec XIV wieku powrócił w ręce rodziny Penres.
Podczas walijskiego buntu Owaina Glyndŵra na początku XV wieku, zamek dostał się w ręce powstańców. Wrócił jednak do rąk angielskich i w 1403 roku król Henryk V przekazał go sir Johnowi de Penres, w nagrodę za odbicie z rąk Walijczyków. W kolejnych latach XV wieku Llansteffan dość często zmieniało właścicieli, którzy nie mieszkali na stałe na zamku i nie inwestowali w niego. Dopiero gdy w 1495 roku król Henryk VII podarował go swojemu wujowi, Jasperowi Tudorowi, ten dokonał pewnych napraw przy bramie podzamcza, jego obwarowaniach oraz zabudowie. Pomimo tego w XVI wieku zamek został ponownie zaniedbany i ostatecznie porzucony, popadł w ruinę.
Architektura
Zamek Llansteffan zajmował wschodni kraniec mocno wydłużonego, nadmorskiego wzgórza o wysokości 45 metrów n.p.m. Zabezpieczały go strome i wysokie wschodnie, a zwłaszcza południowe zbocza, opadające ku ujściu rzeki Tywi, wpadającej do zatoki Carmarthen. Z pozostałych stron bezpośrednie podejście było nieco łagodniejsze, dlatego od północy, zachodu i częściowo wschodu zabezpieczono się utworzeniem zdwojonego rowu suchej fosy oraz ziemnego wału. Dopiero w odległości około trzystu metrów na zachód od zamku wzgórze kończyło się głęboką doliną niewielkiego strumienia, natomiast około sto metrów przed zamkiem na północy, obniżenie terenu oddzielało wzgórze zamkowe od kolejnego wzniesienia.
Pierwotna forma Llansteffan miała postać drewniano – ziemnego pierścienia obwarowań. Budowa kamiennych obwarowań rozpoczęła się pod koniec XII wieku. Wzniesiono wówczas mur obronny o planie wieloboku z łagodnie zakręcającymi narożnikami, który wydzielał wewnętrzny dziedziniec o wielkości 45 x 33 metry. Mur ten miał jedynie około 1 metra grubości, lecz w drugiej ćwierci XIII wieku został wzmocniony cylindryczną wieżą obronną o średnicy około 6 metrów po stronie wschodniej obwodu i położoną na północ od niej czworoboczną wieżą bramną o bokach długości 6,5 metra. Brama posiadała w przyziemiu przejazd, zamykany broną i dwoma wrotami, oraz dwie górne kondygnacje połączone klatką schodową w narożniku południowo – wschodnim. Pierwsze piętro połączone było przejściem z chodnikiem w koronie muru obronnego, cała wieża umieszczona była zaś wewnątrz obwodu, na terenie dziedzińca.
W drugiej połowie XIII wieku przebudowano na murowane podzamcze, którego mur obronny kilkoma prostymi kurtynami wyznaczał po wschodniej stronie rozległy dolny dziedziniec. Po stronie północnej łączył się on ze starszymi obwarowaniami zamku górnego, które częściowo, na najbardziej zagrożonym odcinku, zostały wówczas pogrubione i wzmocnione od strony dziedzińca arkadami o półkolistych zamknięciach. Mur podzamcza nie wymagał arkad, był bowiem masywny na całym obwodzie. Otrzymał 1,8 metra grubości na poziomie gruntu i wysokość 6 metrów do poziomu chodnika straży (kolejne 1,5-2 metry wysokości musiało mieć przedpiersie z krenelażem).
Mur podzamcza wzmacniały dwie półokrągłe wieże po stronie północno – wschodniej i północno – zachodniej: mniejsza o średnicy 7,5 metra i większa o średnicy około 8 metrów. Pomiędzy nimi wzniesiono masywną bramę o wymiarach 10,5 x 17 metrów, w postaci dwóch baszt flankujących przejazd bramny, bardzo podobnych do bramy w zamku Caerphilly. Wschodni narożnik podzamcza wzmacniał basztopodobny ryzalit, będący w zasadzie pogrubionym i podwyższonym fragmentem muru. Pogrubienie to pozwoliło w przyziemiu umieścić wnęki, a wyżej latryny osiągane przez spiralną klatkę schodową, połączoną także z górnym poziomem bojowym.
Północny zespół bramny od strony dziedzińca mieścił dwie wieżyczki komunikacyjne, z których jedna prowadziła do latryn, a druga na piętro i blanki. W przyziemiu znajdowały się dwa podsklepione pomieszczenia dla straży, umieszczone po obu stronach przejazdu i dostępne wyłącznie z niego. Przejazd zamykany był dwiema bronami oraz dwoma dwuskrzydłowymi wrotami osadzonymi za nimi i strzeżony górnymi otworami strzeleckimi, tzw. mordowniami (dwa zestawy po pięć otworów). Pierwsze i drugie piętro posiadało po dwa duże pomieszczenia ogrzewane kominkami, przy czym wejście prowadziło z zachodniego boku, po drewnianych schodach na poziom pierwszego piętra. Komnaty mieszkalne skomunikowano także z chodnikiem w koronie murów obronnych, przy czym różnica w wysokości gruntu sprawiła, iż zachodnia kurtyna łączyła się z drugim piętrem, a wschodnia z pierwszym. Nie mogło oczywiście zabraknąć i latryn, które umieszczono na pośrednich poziomach w pogrubionej wschodniej partii budynku. W XV wieku przejazd bramny został zamurowany w celu uzyskania większej ilości pomieszczeń mieszkalnych, a nową bramę przepruto zaraz obok, po wschodniej stronie, w niewysokim, czworobocznym budynku bramnym.
Półokrągła wieża północno – wschodnia podzielona była na trzy kondygnacje. Wejście do niej znajdowało się na poziomie pierwszego piętra, gdzie mieściła się komnata ze schodami prowadzącymi na trzecią kondygnację. Ponieważ oba pomieszczenia posiadały kominki i latryny, wieża musiała zapewniać dodatkowe pomieszczenia mieszkalne dla pana zamku. Przyziemie pełniło rolę magazynowo – obronną, gdyż doświetlane było jedynie pojedynczym otworem strzeleckim. Wieża flankowana była po bokach ryzalitami: wschodnim półkolistym, mieszczącym wspomnianą klatkę schodową, i zachodnim czworobocznym w którym znajdowała się latryna. Mniejsza półokrągła wieża północno – zachodnia posiadała w przyziemiu otwór strzelecki, lecz piętro z kominkiem i latryną zapewne także służyło celom mieszkalnym.
Pomiędzy wieżą północno – wschodnią a wschodnim narożnikiem zamku dolnego (podzamcza) w XV wieku znajdowała się podłużna stodoła. Prawdopodobnie powstała ona na miejscu wcześniejszej reprezentacyjnej auli (ang. great hall), o czym świadczyłyby ślady po dachu utworzone na wewnętrznej elewacji muru obronnego. W tym wypadku wschodni, wzmocniony i chroniony naturalnym ukształtowaniem terenu narożnik zamku, stanowiłby część większego kompleksu reprezentacyjno – mieszkalnego.
Stan obecny
Zamek przetrwał do czasów współczesnych w postaci trwałej ruiny. Obwód murów obronnych zachował się na większej długości, szczególnie od strony północnej, wschodniej i zachodniej. Z zamku górnego widoczna jest wieża bramna, z wieży cylindrycznej pozostały jedynie fundamenty. Bardzo dobrze zachował się zamek dolny z bramą zewnętrzną, wieżą północno – wschodnią, ruinami wieży północno – zachodniej, stodoły i narożnika wschodniego. Całość udostępniona jest bezpłatnie dla zwiedzających.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Kenyon J., The medieval castles of Wales, Cardiff 2010.
Lindsay E., The castles of Wales, London 1998.
Lloyd T., Orbach J., Scourfield R., The buildings of Wales. Carmarthenshire and Ceredigion, London 2006.
Salter M., The castles of South-West Wales, Malvern 1996.