Historia
Kościół pod wezwaniem Brynacha, świętego Irlandczyka z VI wieku, został wzniesiony w XII stuleciu lub na początku XIII wieku, przypuszczalnie na miejscu dużo starszej świątyni sprzed inwazji anglo-normańskiej. W XV wieku powiększony został o wieżę, kruchtę i ryzalit na klatkę schodową lektorium, a w pierwszej połowie XVI wieku poddany znaczącym pracom remontowo – budowlanym, w trakcie których między innymi wstawiono nowe otwory okienne i odnowiono więźbę dachową. Wczesnonowożytny remont miał miejsce w 1629 roku, co udokumentowano tablicą pamiątkową. Kościół przestał być użytkowany pod koniec XVII wieku, kiedy to został odizolowany od jakiejkolwiek pobliskiej osady. Wiktoriańska renowacja miała zostać przeprowadzona w 1848 roku, a współczesne prace naprawcze w 1932 roku i w drugiej połowie XX wieku.
Architektura
Kościół św. Brynacha zbudowany został na stosunkowo płaskim terenie, po północnej stronie niewielkiego strumienia. Budowla składała się początkowo z szerokiej, prostokątnej nawy, dużo węższego i niższego prezbiterium od wschodniej strony, a pod koniec średniowiecza także z przysadzistej, czworobocznej wieży po stronie zachodniej. Do południowej ściany nawy przystawiona została wówczas kruchta, podobnie jak nawa charakteryzująca się znaczną szerokością. Całość uzyskała więc bardzo popularny dla wiejskich kościołów parafialnych układ, z osiową gradacją wysokości od najwyższej wieży na zachodzie, po najniższe prezbiterium na wschodzie.
Surowe elewacje z łamanego, lekko opracowanego i warstwowo ułożonego wapienia, pozbawione były ozdób i podparcia w postaci przypór lub pilastrów. Nie umieszczono też ciosów wzmacniających narożniki, za wyjątkiem pojedynczych większych kamieni. Od zewnątrz nawę na części ściany południowej opięto u podstawy pochyłym cokołem (ang. batter), ale z nieznanych powodów nie na całej długości. Cokół taki uzyskała natomiast późniejsza kruchta oraz północny ryzalit lektorium. Wieżę ujęto cokołem ze sfazowanym gzymsem, natomiast jej górną część lekko odsadzono gzymsem kordonowym, a ze ściany południowej wysunięto płytki ryzalit na klatkę schodową. Przedpiersie wieży tradycyjnie dla regionu osadzono na wystających z lica muru wspornikach.
Pierwotne okna kościoła musiały być niewielkich rozmiarów, zapewne głęboko rozglifione do wnętrza. Prawdopodobnie całkowicie pozbawiona otworów była elewacja północna. W okresie późnego gotyku wstawiono większe okna ostrołuczne, w tym trójdzielne lub czterodzielne okno w ścianie wschodniej prezbiterium. W XVI wieku zaczęto stosować okna w czworobocznych obramieniach z maswerkami zamkniętymi odcinkowo. Otwór wejściowy od chwili powstania kościoła znajdował się w południowej ścianie nawy, gdzie w XIV lub XV wieku wstawiono nowy portal z ciągłym profilowaniem na całej wysokości i lekko spłaszczonym ostrołukiem archiwolty. Wejście do XV-wiecznej kruchty utworzono w bardzo prosty sposób, bez ciosowego obramienia. Ponadto portal z prawie dwuspadowym zamknięciem umieszczono w przyziemiu wieży od zachodu.
Wewnątrz kościoła prezbiterium od nawy oddzielono wąską i niską arkadą tęczy, zamkniętą nieregularnym ostrołukiem osadzonym na bardzo prostych impostach. Ściany w średniowieczu pokryte były barwnymi polichromiami i przykryte otwartą więźbą dachową. Ich wewnętrzne pochylenie w przyziemiu przy elewacjach wzdłużnych charakterystyczne było dla wczesnych budowli sakralnych. Po północnej i południowej stronie nawy usytuowane zostały dla wiernych kamienne ławy, zaś kwadratowy otwór od strony nawy, przy łuku tęczowym, dawał możliwość parafianom widoku ołtarza zza lektorium, wstawionego w późnym okresie średniowiecza. Lektorium to mieściło górną galerię, dostępną schodami umieszczonymi w północnym ryzalicie nawy. W części kapłańskiej w południowej ścianie umieszczona została piscina z niewielkim kwadratowym wgłębieniem, które prawdopodobnie było schowkiem do przechowywania świętych naczyń i szat liturgicznych.
Stan obecny
Kościół uniknął większych nowożytnych przekształceń. Zachowały się ślady średniowiecznych polichromii ściennych, surowa późnoromańska arkada tęczy, późnośredniowieczna drewniana więźba dachowa i rzadkie kamienne ławy w nawie, datowane na XII wiek. Widoczny jest także otwór do podglądania ołtarza zza lektorium, a w południowej ścianie prezbiterium piscina z XIII lub XIV wieku. Podłoga prezbiterium wyłożona jest płytami nagrobnymi z XIII wieku. Niestety wszystkie otwory okienne zostały przekształcone w pierwszej połowie XVI wieku i czasach późniejszych.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Newman J., The buildings of Wales, Glamorgan, London 1995.
Orrin G.R., Medieval Churches of the Vale of Glamorgan, Cowbridge 1988.
Salter M., The old parish churches of Gwent, Glamorgan & Gower, Malvern 2002.
Wooding J., Yates N., A Guide to the churches and chapels of Wales, Cardiff 2011.