Historia
Powstały w XII lub XIII wieku w Llanfilo kościół, otrzymał wezwanie lokalnej świętej Bilo lub Beilo, lecz znany był również pod wezwaniem św. Milburgi, córki króla Mercji z VII wieku. W XIV a także w XV stuleciu był przebudowywany i powiększany. Nowożytne modernizacje miały miejsce około 1680 roku (otwory okienne nawy) i następnie w 1710 roku, kiedy to przebudowane zostało prezbiterium. W XIX stuleciu odgrodzono zachodnią część budowli, którą używano jako salę szkolną. Przebudowano także w 1851 roku zachodnią wieżę. Gruntowaną renowację kościoła rozpoczęto w 1913 roku.
Architektura
Kościół św. Bilo zbudowany został w dolnej partii południowo – wschodniego zbocza wzniesienia, na owalnym w planie cmentarzu, wskazującym na celtyckie korzenie pierwotnej miejscowej budowli sakralnej. Powstał przy wykorzystaniu czerwonego i szarego piaskowca o nieregularnie ukształtowanych małych płytach. Początkowo składał się z prostokątnej w planie, wydłużonej nawy oraz węższego, niższego i krótszego prezbiterium po stronie wschodniej, obu charakteryzującymi się dość grubymi murami obwodowymi. Jeszcze przed końcem średniowiecza od strony zachodniej umieszczona została niewysoka wieża (być może nie ukończona). Dodatkowo południowy portal wejściowy od XV wieku chroniony był kruchtą.
Najstarsze otwory drzwiowe kościoła prawdopodobnie miały formy romańskie. Północne wejście miało być zamknięte półkolistym tympanonem, a przynajmniej dwa otwory miały płaskorzeźbione nadproża, zdobione motywami rombów i schematycznie ukazanych czterolistnych kwiatów lub gwiazd (ang. dogtooth). Pierwotne okna wzorem innych budynków z XII/XIII wieku musiały być wąskie, rozglifione do wnętrza, być może zamknięte podobnie jak portal północny, półkoliście. W późniejszym okresie średniowiecza w mury kościoła mogły zostać wstawione okna o formach gotyckich. Między innymi w ścianę południową wmurowano drobny otwór lancetowaty, przypuszczalnie pełniący rolę tak zwanego okna trędowatych.
Wewnątrz nawa przykryta została w XV wieku drewnianą kolebką. Zbudowano ją z wygiętych łukowo profilowanych żeber, pomiędzy którymi utworzono tynkowane na biało czworoboczne panele, tworzące na całej długości i szerokości sufitu regularny wzór. Być może podobną kolebką, lub ewentualnie otwartą więźbą dachową, pierwotnie zwieńczone było prezbiterium. Połączenie obu części kościoła stanowić miała półkoliście zamknięta arkada tęczy.
Nawa i prezbiterium co najmniej od początku XVI wieku rozdzielone były drewnianą przegrodą lektorium, wyposażoną w balkon dostępny schodami umieszczonymi w grubości północnego ryzalitu. W przyziemiu lektorium podzielone zostało na sześć maswerkowych przeźroczy z motywami oślich grzbietów i czwórliści, flankujących środkowe przejście. Główną poprzeczną belkę, osadzoną na kamiennych konsolach, udekorowano motywem winnej latorośli, wychodzącej z paszczy smoka po stronie północnej. W dolnej części balkonu osadzono profilowane drewniane żebra, w miejscach przecięć ze zwornikami o motywach kwiatów. Fasadę balustrady ozdobiono natomiast sześcioma panelami z rzeźbionymi figurami, umieszczonymi pomiędzy trójkątnymi w przekroju pilastrami, każdym z kapitelem i bazą pokrytymi rzeźbioną dekorację roślinną.
Stan obecny
Pomimo przeprowadzania nowożytnych modernizacji, kościół zachował do dnia dzisiejszego XV-wieczną więźbę dachową kruchty i kolebkę nad nawą. Przetrwało także cenne późnośredniowieczne lektorium z początku XVI wieku, odnowione w latach 1926-1930 (współczesne są figury pośrodku paneli frontowych). Najstarsze zachowane detale architektoniczne kościoła to XII-wieczne płaskorzeźbione nadproża w zamurowanym północnym portalu i w kruchcie. Wczesnogotycki jest mały otwór po wschodniej stronie kruchty. Zmiany nowożytne doprowadziły przede wszystkim do wymiany lub utworzenia nowych obramień okiennych (duże okno w południowej ścianie nawy na wysokości lektorium, dwa okna dwudzielne w południowej ścianie nawy z XVII wieku, podobne północne okno czterodzielne, południowe okno prezbiterium i wschodnie okno z 1913 roku). Ponadto XIX-wieczne jest zwieńczenie wieży i fragmenty jej przemurowanych ścian oraz umieszczona wewnątrz podwieżowa arkada.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Caröe W.D., Llanfilo (St. Beilio), Breconshire, „Archaeologia Cambrensis”, 4/1924.
Haslam R., The buildings of Wales. Powys (Montgomeryshire, Radnorshire, Breconshire), London 1979.
Salter M., The old parish churches of Mid-Wales, Malvern 1997.