Historia
Kościół w Llanelieu został zbudowany w XIII wieku, a w XV stuleciu dokonano jego późnogotyckiej przebudowy. W XVI wieku wzbogacony został dodatkowo o kruchtę po stronie południowej. W późniejszych wiekach unikał poważniejszych nowożytnych przekształceń, ale w drugiej połowie XIX znajdować się miał w złym stanie. Gruntowny remont budowli przeprowadzono na początku XX stulecia, kiedy to między innymi dobudowano brzydką wieżyczkę dzwonną po zachodniej stronie.
Architektura
Kościół usytuowano na fragmencie płaskiego terenu w obrębie zakola strumienia, na południe od wydłużonego grzbietu. Został wzniesiony z łamanego, nieregularnie układanego piaskowca i łupków użytych do budowy dachu. W planie otrzymał bardzo prosty kształt dość mocno wydłużonego prostokąta, bez wydzielonego zewnętrznie prezbiterium oraz bez wieży. Ten surowy układ pod koniec XVI wieku został wzbogacony jedynie o kruchtę, od strony południowej osłaniającą wejście dla wiernych. Drugi ostrołuczny portal wejściowy przeznaczony dla księdza umieszczony został we wschodniej części ściany południowej, ale nie został on już poprzedzony przedsionkiem.
Zewnętrzne elewacje korpusu kościoła były proste, nie podparte przyporami, ani nie wzmocnione pilastrami. Jedynie ścianę zachodnią wzmocniono niskim pochyłym cokołem. Mury przepruto pierwotnie wąskimi, niedużymi oknami lancetowatymi, o szerokich rozglifieniach skierowanych do środka. U schyłku średniowiecza w ścianę zachodnią wstawiono bardziej ozdobne późnogotyckie okno dwudzielne z pięciolistnymi zamknięciami. Być może podobne okno dwudzielne umieszczono wówczas także na osi ściany wschodniej. Okna północne i południowe nawy prawdopodobnie do końca średniowiecza pozostały niedużymi, jednodzielnymi otworami.
Wewnątrz kościoła nawę od prezbiterium oddzielało drewniane lektorium, podzielone w przyziemiu na trzy arkady, z których dwie boczne utworzono szersze od środkowej. Pomalowane na wyrazisty czerwony kolor, wyposażone zostało w balkon i otwory w kształcie czwórliścia w balustradzie. Przestrzenie między profilowanymi słupami arkad pierwotnie wypełnione były lekkimi ściankami. Korpus kościoła zwieńczyła otwarta więźba dachowa, nad lektorium z łukowo wzmocnionymi jętkami i krokwiami, a wszędzie z wiatrownicami profilowanymi motywami pięcioliści. Ściany pokryte były barwnymi polichromiami.
Stan obecny
Kościół od strony zewnętrznej, za sprawą przekształconych południowych okien i współczesnej wieżyczki, nie prezentuje się dziś zbyt ciekawie, natomiast jego wnętrze kryje prawdziwe skarby. Na ścianach kościoła przetrwały polichromie, z których część (np. Adam i Ewa) datowana jest na okres średniowiecza. Wyjątkowo cenne jest drewniane lektorium z XIV wieku. O zewnętrzną ścianę kruchty oparte są kamienie z okresu VII-IX wieku, na których pomimo zużycia wyraźnie widać krzyże celtyckie. Warty uwagi jest również południowy portal dla księdza z XIII wieku, pierwotne północne okna i późnogotyckie okno zachodnie, czy częściowo średniowieczna więźba dachowa. Na zewnętrznej, południowej elewacji widnieje kamienny zegar słoneczny z 1686 roku.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Haslam R., The buildings of Wales. Powys (Montgomeryshire, Radnorshire, Breconshire), London 1979.
Kinross J., Discovering the smallest churches in Wales, Stroud 2007.
Salter M., The old parish churches of Mid-Wales, Malvern 1997.
Wooding J., Yates N., A Guide to the churches and chapels of Wales, Cardiff 2011.