Historia
Budowę kościoła św. Tysula rozpoczęto prawdopodobnie w XIII wieku, natomiast w XIV wieku powiększony on został o prezbiterium i nawy boczne, a na przełomie XV i XVI stulecia o wieżę. Budynek pełnił funkcję parafialną, stanowiąc siedzibę zarówno probostwa, jak i wikariatu, przy czym ten ostatni został w latach 1231-1245 przekazany przez biskupa Anselma le Grasa kanonikom katedry w St Davids, natomiast probostwo w XIV wieku było własnością kolegiaty Llanddewi Brefi. Prawo patronatu nad kościołem z kolei przysługiwało w średniowieczu zakonnikom z klasztoru w Talley. W 1291 roku kościół św. Tysula odnotowany został w rejestrze Taxatio Ecclesiastica, w którym jego roczny dochód oszacowano na sporą sumę 20 funtów.
W okresie reformacji, na skutek kasaty klasztoru w Talley, kościół w Llandysul przeszedł w ręce królewskie. W 1536 roku jego probostwo miało roczny dochód w wysokości 15 funtów, 16 szylingów i 11 pensów, a wikariat roczny dochód w wysokości 10 funtów. Kościołowi na przełomie średniowiecza i czasów wczesnonowożytnych podlegało dziesięć świątyń filialnych. W 1547 roku prawo patronatu nad nim uzyskał sir James Oucherlong, zaś w 1680 roku oksfordzkie kolegium jezusowe (wikariat pozostał jednak w posiadaniu biskupów St Davids).
Kościół do połowy XVIII stulecia prawdopodobnie nie był poddawany żadnym większym nowożytnym przekształceniom, gdyż jeszcze w 1763 roku miał być pokryty strzechą, wymienioną wówczas na dachówki. Ponadto w 1787 roku posadzki tworzyło jeszcze klepisko. Pierwsze odnotowane w przekazach historycznym prace remontowe zabytku podjęto w latach 1829-1831 przez Reesa Daviesa z Trewindsor. W 1847 roku częściowo przebudowano prezbiterium, w związku z dostawieniem pomieszczenia zakrystii, a także wyremontowano wieżę. W bliżej nieznanym okresie przekształcono też okna korpusu nawowego. Naprawy kontynuowane były w latach 1873-1874, kiedy to między innymi wymieniono zadaszenie, posadzki i okna prezbiterium. Około 1914 roku w kościele zamontowano kotłownię ogrzewającą wnętrze.
Architektura
Średniowieczny kościół farny w Llandysul, jak na walijskie warunki był budowlą okazałą i o rozbudowanym układzie przestrzennym, uzyskanym na skutek wieloetapowej rozbudowy, a nie jednorazowej akcji budowlanej. Początkowo zapewne był jedną z wielu późnoromańskich prostych budowli jednonawowych, jakie licznie funkcjonowały w walijskich wsiach. Przypuszczalnie nie posiadał wyodrębnionego z bryły prezbiterium lub było ono bardzo małe. W XIV wieku od północy i południa dobudowane zostały dwie nawy boczne oraz od wschodu krótkie prezbiterium na rzucie czworoboku. Korpus był odtąd trójnawowy, z nawą główną wyższą i szerszą niż wąskie nawy boczne, ale o tej samej długości. Symetryczne nawy boczne były elementem bardzo rzadkim na terenie południowo – zachodniej części Walii, zastosowanym jedynie w kościele w Steynton.
Nawa główna kościoła, choć uzyskała większą wysokość niż nawy boczne, pozbawiona była własnych okien, w efekcie czego korpus miał formę pseudobazyliki. W okna wyposażono jedynie nawy boczne: dwa po stronie południowej i dwa w ścianie północnej. Oprócz nich w zachodnich przęsłach pierwotnie znajdowały się naprzeciwległe portale wejściowe. Po jednym dodatkowym oknie umieszczono w ścianach wschodnich obu naw. Surowe wnętrze korpusu podzielono wzdłużnie na trzy przęsła, rozdzielone masywnymi, czworobocznymi w przekroju filarami, wyciętymi z masy muru obwodowego najstarszego kościoła. Na filarach tych oparto surowe, pozbawione profilowania lub jakichkolwiek innych zdobień, ostrołucznie zamknięte arkady.
Wschodnią część kościoła, czyli bardzo krótkie, czworoboczne prezbiterium, zapewne oświetlało duże ostrołuczne okno maswerkowe w ścianie wschodniej oraz mniejsze okno dwudzielne od północy i prawdopodobnie podobne okno od południa. Wewnątrz prezbiterium otwarto na nawę główną wysoką i jednocześnie prosto wykonaną arkadą tęczy o ostrołucznej archiwolcie. Narożnik południowo – zachodni prezbiterium połączony został ukośnym przejściem z nawą południową, w przeciwnym zaś narożniku północno – zachodnim osadzono spiralne schody wiodące na balkon lektorium, które odgradzało część kapłańską od przeznaczonego dla świeckich korpusu.
Na przełomie XV i XVI wieku od zachodu na osi korpusu dostawiona została wysoka wieża o grubych murach, wzniesiona na planie kwadratu, z ryzalitem w narożniku północno – wschodnim mieszczącym klatkę schodową. Wieżę osadzono na wydatnym cokole o pochyłych elewacjach zakończonych gzymsem kordonowym. Wyżej elewacje pozostały gładkie, przebite jedynie oknami, dwudzielnymi i zwieńczonymi trójliśćmi na najwyższej kondygnacji z dzwonami. Całość wieży zwieńczył bardzo częsty na terenie walijskich późnośredniowiecznych kościołów krenelaż, osadzony na przedpiersiu montowanym na wspornikach, z których cztery narożne ozdobiono ludzkimi maskami. Pomieszczenie w przyziemiu, dostępne od zachodu ostrołucznym portalem, przykryto sklepieniem kolebkowym zbudowanym z nieobrobionego kamienia i otwarto na nawę główną. Wyżej utworzono jeszcze trzy kondygnacje.
Stan obecny
Kościół zachował mury obwodowe wszystkich średniowiecznych części: korpusu nawowego, wieży i prezbiterium, a w trakcie gruntownych wiktoriańskich renowacji zaopatrzony został dodatkowo w zakrystię po stronie południowej. Niestety większość okien wraz z ich maswerkami oraz portali wejściowych została wymieniona w trakcie remontów, podobnie jak więźba dachowa wewnątrz kościoła. Oryginalne okna zachowały się jedynie w wieży. W jej bryle zwraca również uwagę oryginalne przedpiersie z czterema rzeźbionymi wspornikami (blanki przedpiersia zostały odnowione lub odbudowane). Ponadto zachowało się średniowieczne sklepienie w przyziemiu wieży, ukośny otwór między nawą boczną a prezbiterium, klatka schodowa lektorium, arkady międzynawowe.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Lloyd T., Orbach J., Scourfield R., The buildings of Wales. Carmarthenshire and Ceredigion, London 2006.
Ludlow N., Ceredigion Churches, An Overview of the Churches in Ceredigion, Llandeilo 2000.
Ludlow N., Ceredigion Churches, Church Reports, Llandeilo 2000.
Salter M., The old parish churches of South-West Wales, Malvern 2003.