Historia
Kościół w Llandeilo Graban wzniesiony został w XIV wieku, przypuszczalnie na miejscu dużo starszej, wczesnośredniowiecznej świątyni, gdyż usytuowano go na kolistym cmentarzu, w Walii charakterystycznym dla wczesnych ośrodków chrześcijańskich. Ponadto nazwa osady odnosząca się do świętego Teilo odnotowywana była w przekazach pisemnych już w XII wieku oraz w spisie podatkowym dziesięciny papieskiej z 1291 roku. W XV wieku kościół został powiększony o kruchtę oraz przebudowany w stylistyce późnogotyckiej. Gruntowną renowację budowli, a zwłaszcza wieży, przeprowadzono w 1897 roku.
Architektura
Kościół zbudowany został nad krawędzią wysokiego zbocza, opadającego na południe ku rzece Wye, po zachodniej stronie spływającego ku niej strumienia. W XIV wieku składał się z jednonawowego korpusu oraz węższego i nieco niższego prezbiterium, jak w większości walijskich wiejskich świątyń zamkniętego po stronie wschodniej prostą ścianą. Po przeciwnej, zachodniej stronie korpusu usytuowana została masywna, przysadzista i niewysoka wieża na planie kwadratu, a przy zachodniej części ściany południowej w XV wieku do nawy dostawiono niską kruchtę.
Kościół oświetlały przeważnie dwudzielne okna z trójlistnymi zamknięciami maswerków, ujęte w czworoboczne obramienia. Dwa takie okna umieszczono w południowej ścianie nawy, po jednym w północnej ścianie nawy i prezbiterium oraz jedno w murze południowym prezbiterium. W murach znajdowały się również mniejsze okna jednodzielne (zachodnia część nawy od północy i południa) oraz jedno największe i wysoko przebite w XV wieku okno trójdzielne, oświetlające prezbiterium od strony wschodniej. Otwór wejściowy do nawy umieszczono w zachodniej części ściany południowej, w fazowanym portalu o mocno spłaszczonym, prawie półkolistym łuku. Drugi podobny portal osadzono w południowej ścianie prezbiterium dla plebana.
Wewnątrz obie główne części kościoła rozdzielono ostrołuczną, pozbawioną zdobień i stosunkowo wąską arkadą tęczy, natomiast nawę połączono z przyziemiem wieży wąskim przejściem. Komunikację pomiędzy kondygnacjami wieży zapewniać musiały proste drewniane schody lub drabiny, nie utworzono bowiem w grubości muru spiralnej klatki schodowej. Nawę w XV wieku przykryto drewnianą kolebką, prezbiterium prawdopodobnie otwartą więźbą dachową. Ta pierwsza utworzona została z łukowo wygiętych żeber, w miejscach przecięć zdobionych drewnianymi zwornikami z rzeźbionymi motywami roślinnymi.
Stan obecny
W odróżnieniu od wielu innych walijskich kościołów, świątynia w Llandeilo Graban ma dziś znacznie przebudowaną w okresie nowożytnym wieżę, a stosunkowo dobrze zachowaną średniowieczną nawę, prezbiterium i kruchtę. Nie licząc dwóch okien zachodnich w nawie i okien w wieży, pozostałe zachowały oryginalne ościeża i maswerki, przetrwała także XV-wieczna kolebka nad nawą wraz z drewnianymi zwornikami, XIV-wieczna chrzcielnica, arkada tęczy i XV-wieczna więźba dachowa kruchty.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Haslam R., The buildings of Wales. Powys (Montgomeryshire, Radnorshire, Breconshire), London 1979.
Salter M., The old parish churches of Mid-Wales, Malvern 1997.
The Royal Commission on The Ancient and Historical Monuments and Constructions in Wales and Monmouthshire. An Inventory of the Ancient and Historical Monuments in Wales and Monmouthshire, III County of Radnor, London 1913.