Historia
Początki gotyckiego kościoła w Llandefalle sięgały prawdopodobnie przełomu XIII i XIV wieku. W ostatniej ćwierci XV stulecia został on przebudowany i powiększony o nawę południową z kruchtą oraz o nowe prezbiterium. Wymieniona została w trakcie tych prac cała więźba dachowa budowli oraz wstawiono nowe wyposażenie (lektorium). Prawdopodobnie nowożytne prace modernizacyjne nad kościołem, zwłaszcza nad górnymi partiami wieży, prowadzono około lat 1661-1665, przy okazji zawieszenia nowych dzwonów, a następnie na przełomie XVII i XVIII wieku wymieniono niektóre z okien. Informacje o wiktoriańskich remontach nie zostały odnotowane, natomiast późniejsze renowacje miały być przeprowadzone w 1905 i następnie w 1933 roku.
Architektura
Kościół św. Mateusza u schyłku średniowiecza osiągnął formę okazałej, dużej budowli, składającej się z długiego korpusu nawowego, dzielonego na starszą, szeroką nawę główną z początku XIV stulecia i XV-wieczną wąską nawę południową. Po zachodniej stronie nawy głównej znajdowała się czworoboczna wieża, po wschodniej zaś prezbiterium na rzucie prostokąta, węższe i niższe niż nawa główna. Ostatnim elementem była kruchta poprzedzająca wejście do nawy południowej (portal wejściowy został przeniesiony ze starszej nawy w trakcie przebudowy z końca XV wieku).
Kościół pod koniec średniowiecza oświetlały duże, ostrołucznie zamknięte, późnogotyckie okna, wypełnione maswerkami w stylu angielskiego gotyku wertykalnego (przeważnie zwieńczone pięcioliśćmi, czy też łukami w ośle grzbiety). Nawa główna w ścianie północnej otrzymała dwa okna trójdzielne i jedno okno dwudzielne, przy czym dwudzielne z rozwidlonym wczesnogotyckim maswerkiem powstało jeszcze na przełomie XIII i XIV wieku. Nawa boczna uzyskała trzy trójdzielne okna od południa i jedno od wschodu, a prezbiterium dwa okna trójdzielne od południa i największe okno czterodzielne, wypełnione maswerkiem panelowym, oświetlające ołtarz od wschodu.
Południowy portal wejściowy do nawy z początku XIV wieku został jednolicie oprofilowany na całej wysokości wałkiem i rowkiem oraz zamknięty ostrołucznie. Po przeniesieniu do nawy południowej umieszczono w nim drzwi blokowane ryglem zasuwanym do otworu w murze, a zaraz obok kamienną kropielnicę, zawieszoną na ścianie przy ostrołucznej wnęce. Drugie wejście do kościoła wiodło poprzez ostrołuczny, prawdopodobnie XIV-wieczny portal od północy, umieszczony nietypowo w skrajnej zachodniej części nawy głównej, tuż przy jej narożniku.
Wewnątrz nawę główną oddzielono od nawy południowej czterema ostrołucznymi, podwójnie fazowanymi arkadami, opartymi na wielobocznych filarach i filarach przyściennych. Podobną formę otrzymała wyższa i szersza arkada tęczy, zaopatrzona jak w większości walijskich kościołów w drewnianą przegrodę lektorium. Pierwotnie lektorium to musiało mieć górną balkon, gdyż w ścianie północnej utworzono płytki ryzalit, doświetlany małym otworem i mieszczący spiralne schody wiodące na górę. W przyziemiu lektorium podzielono na środkowe przejście i po cztery przeźrocza z każdej strony, ponad którymi poprowadzono misterny fryz przestawiający roślinne wici wydobywające się z paszczy smoków. Pomieszczenie w przyziemiu wieży nie zostało otwarte na nawę arkadą, lecz w jego ścianie osadzono ostrołuczny i fazowany portal. Po przebudowie z ostatniej ćwierci XV wieku nawę główną i prezbiterium przykryto drewnianą kolebką.
Stan obecny
Kościół jest dziś przykładem dużej, parafialnej, późnośredniowiecznej budowli sakralnej, cechującej się dobrym stanem zachowania i wieloma pierwotnymi detalami architektonicznymi. Główne zmiany nowożytne dotknęły wieżę, której średniowieczne mury sięgają dziś do wysokości nieco powyżej kalenicy dachu nawy, przekształcone zostały też południowe okna prezbiterium. Przetrwały natomiast późnogotyckie okna w nawach (niektóre z odnowionymi maswerkami) i wschodnie okno prezbiterium, XIV-wieczne portale wejściowe, późnośredniowieczne kolebki nad nawą i prezbiterium, więźba dachowa kruchty, wyjątkowo cenne XIV-wieczne lektorium (niestety bez górnego balkonu), czy chrzcielnica z XIII wieku.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Haslam R., The buildings of Wales. Powys (Montgomeryshire, Radnorshire, Breconshire), London 1979.
Salter M., The old parish churches of Mid-Wales, Malvern 1997.