Historia
Wczesnogotycki kościół w Llanddewi Brefi wybudowano w XIII wieku, lecz stanął on na miejscu starszych zabudowań z okresu wczesnego średniowiecza, użytkowanych przez celtycką społeczność monastyczną. Na synodzie w Brefi, około 550 roku, św. Dawid obalić miał heretyckie nauki św. Cadoka, a jego zwycięstwo według legendy wspomóc miało cudowne powstanie kopca, na którym zbudowany został kościół. W 1287 roku monastyczna wspólnota z Llanddewi Brefi zastąpiona została zgromadzeniem świeckich kanoników, co prawdopodobnie związane było z pracami budowlanymi przy kościele, które prowadzono także w XIV wieku. W XV wieku budowlę powiększono o okazałą wieże, a na przełomie XV i XVI wieku o drugą nawę. Być może z powodu niestaranności, słabych fundamentów lub problemów z podłożem (usytuowanie na kopcu), w latach 70-tych XVIII wieku zawaleniu uległo północne ramię transeptu, natomiast znajdujące się w złym stanie południowe ramię i korpus nawowy w 1832 roku rozebrano. Nową nawę w stylistyce neogotyckiej wybudowano po dwóch latach. Następnie w latach 1873-1874 odnowiono wieżę, a w 1886 roku prezbiterium.
Architektura
Wczesnogotycki kościół z przełomu XIII i XIV wieku założony został na planie krzyża. Składał się z pojedynczej nawy na rzucie prostokąta, prezbiterium o prostym zamknięciu po stronie wschodniej oraz dwóch ramion transeptu od północy i południa. Całość usytuowana została na ziemnym kopcu, być może będącym kurhanem z epoki brązu. Dzięki temu budynek, mimo że początkowo nie miał wieży, to dominował nad sąsiednią osadą, położoną w dolinie, w zakolu rzeki Afon Brefi. Posadowienie na kopcu mogło jednak z czasem doprowadzić do problemów budowli ze statyką, zwłaszcza w częściach kościoła umieszczonych bliżej zboczy.
W XV wieku na przecięciu naw zbudowana została masywna, czworoboczna w planie wieża o okazałych rozmiarach. Długość jej boków wyniosła 11,4 metrów, a wysokość 26,6 metrów. Jak większość walijskich dzwonnic zwieńczona została blankowanym przedpiersiem osadzonym na wystających z lica ścian wspornikach. Jej oświetlenie zapewniały wąskie otwory szczelinowe, od zewnątrz przypominające obronne strzelnice, oraz na poziomie najwyższej kondygnacji dwudzielne okna zamknięte ostrołukami, przebite z każdej strony świata by polepszyć słyszalność dzwonów. W północno – wschodni narożnik wieży wstawiona została klatka schodowa, przewyższająca główną część wieży o jedną kondygnację i tworząca smukłą wieżyczkę strażniczo – obserwacyjną.
Wewnątrz kościoła przestrzeń podwieżowa otwarta została na wszystkie strony wysokimi ostrołucznymi arkadami, utworzony już w momencie budowy transeptu. Po wybudowaniu wieży centralne przęsło kościoła przykryto sklepieniem kolebkowym, w którym przepruto sześć otworów na liny obsługujące dzwony na najwyższej kondygnacji. Pomiędzy piętrem z dzwonami a przyziemiem pomieszczona została jeszcze jedna kondygnacja, doświetlana prostymi otworami szczelinowymi. Wszystkie kondygnacje połączyła wspomniana powyżej spiralna klatka schodowa, dostępna ze skrzyżowania naw. Prawdopodobnie ostrołucznymi arkadami, być może z obniżonymi kluczami archiwolt, połączona została wczesnogotycka nazwa z boczną nawą późnogotycką, dobudowaną od południa na przełomie XV i XVI wieku.
Stan obecny
Duża część średniowiecznego kościoła nie przetrwała do czasów współczesnych. Zniszczeniu uległ korpus nawowy z XIII-wieczną nawą główną i późnogotycką nawą południową, a także oba ramiona transeptu. Prezbiterium choć zachowało mury obwodowe, pozbawione zostało pierwotnych detali architektonicznych. Pomimo tego budowla słynie z masywnej, zaskakująco dobrze zachowanej wieży, jednej z najbardziej okazałych na terenie hrabstwa Cardiganshire. Co więcej wewnątrz prezbiterium obejrzeć można rzeźbione kamienie z VII wieku, pozostałości celtyckiej klasztornej świątyni z okresu wczesnego średniowiecza.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Glynne S.R., Notes on the Older Churches in the Four Welsh Dioceses, „Archaeologia Cambrensis”, 2/1885.
Lloyd T., Orbach J., Scourfield R., The buildings of Wales. Carmarthenshire and Ceredigion, London 2006.
Ludlow N., Ceredigion Churches, An Overview of the Churches in Ceredigion, Llandeilo 2000.
Ludlow N., Ceredigion Churches, Church Reports, Llandeilo 2000.
Salter M., The old parish churches of South-West Wales, Malvern 2003.