Historia
Gospodarstwo Garnllwyd po raz pierwszy odnotowane zostało w przekazach pisemnych w 1441 roku. Wspomniano je pod nazwą Carne Lloide, jako własność Lewisa Mathew, prawdopodobnego fundatora domu. Córka i dziedziczka Lewisa, Catherine, wyszła za mąż za Johna Raglana, w efekcie czego Garnllwyd pozostało w rękach ich potomków do około 1600 roku. Majątek najpierw przeszedł na Roberta Raglana, a do 1519 roku był w rękach jego syna, sir Johna Raglana.
W 1558 roku sir Thomas Raglan zastawił posiadłość na kwotę 700 funtów George’owi Keynshamowi z Londynu, przy czym część hipoteki została następnie przeniesiona na Johna Wildgose. Doprowadziło to do wybuchu zaciętego sporu o własność Garnllwyd i innych nieruchomości w okolicy Llancarfan. Różne postępowania sądowe toczyły się w latach 1572-1580, a po śmierci sir Thomasa w 1581 roku, skargi na wierzyciela kontynuował jego trzeci syn, Egremond. Przez cały czas trwania waśni rodzina Raglan zachowywała dzierżawę Garnllwyd, ale na początku XVII wieku zostali wywłaszczeni, a domostwo znalazło się w rękach sir Johna Wildgose, który dokonał wczesnonowożytnej rozbudowy średniowiecznego domu.
Około 1620 roku sir John Wildgose sprzedał wszystkie posiadłości w Llancarfan sir Edwardowi Lewisowi z Y Fan. Ten zapisał je swojemu trzeciemu synowi Nicholasowi. Nicholas pozostał kawalerem, dlatego Garnllwyd przeszło na jego bratanka Edmunda, czwartego syna Thomasa Lewisa z Penmark. Edmund również zmarł bezpotomnie, przez co majątek powrócił do jego starszego brata, który dzierżawił Garnllwyd. Później prawo własności domu przeszło na kuzynkę Thomasa Lewisa, zmarłą w 1729 roku Frances Kemeys, która wyszła za mąż za Olivera St. Johna. Ostatecznie dom stał się siedzibą rodziny Aubreyów z Llantrithyd Place, będących właścicielami majątku Garnllwyd aż do XIX wieku.
Architektura
Domostwo Garnllwyd wzniesione zostało w dolinie, po wschodniej stronie rzeki Llancarfan, na północ od osady z kościołem św. Cadoca. Do prac budowlanych wykorzystano lokalny wapień oraz ciosy utworzone z kamienia z Sutton. W średniowieczu budynek miał rzut krótkiego prostokąta z niewielkim czworobocznym ryzalitem wysuniętym z południowej części ściany wschodniej. Wysokość ryzalitu sięgała południowego szczytu z kominem, przez co od zewnątrz mógł on sprawiać wrażenie smukłej wieżyczki. Przykryty był osobnym dachem dwuspadowym, nachodzącym na dwuspadowy dach głównej części budynku.
Wejście do budynku znajdowało się na poziomie gruntu w ścianie zachodniej, gdzie umieszczono ostrołuczny portal z drzwiami nie zamykanymi ryglem. Otwory okienne w przyziemiu były nieliczne i niewielkich rozmiarów, w większości o czworobocznych ościeżach z fazowaniem od zewnątrz i głębokim rozglifieniem do wnętrza. Dwa większe okna dwudzielne umieszczono w przyziemiu tylko w północnej części ściany wschodniej. Na piętrze oprócz prostych otworów doświetlających klatkę schodową, stosowano też bardziej ozdobne okna z zamknięciami w tak zwane ośle grzbiety i trójliśćmi. W ścianie południowej jeden z otworów umieszczono w linii wysuniętych z lica muru wsporników, które dźwigały szczyt głównej części budynku i koronę murów mniejszego skrzydła. Na osobnych wspornikach osadzone były też przewody kominowe ściany południowej i zachodniej, przy czym zachodni zakończony był ośmiokątnym trzonem.
Przyziemie głównej części domu zajmowało ogrzewane pomieszczenie o funkcji kuchni. Kominek z okapem z ciosanego kamienia, wystającym na zaoblonych wspornikach, znajdował się w ścianie południowej, tak że jeden ze wsporników podpierał także sąsiednią wnękę okienną. Obok kominka w ścianie wschodniej znajdował się ostrołuczny, prosto fazowany portal wiodący do bocznego skrzydła z podsklepioną pomocniczą izbą służbową. Kolejny portal prowadził do wąskiej klatki schodowej w grubości muru, zapewne przeznaczonej głównie dla służby. Szersza i wygodniejsza klatka schodowa umieszczona była ponadto w narożniku południowo – zachodnim.
Pierwsze piętro wypełniała obszerna reprezentacyjna sala – aula, otwarta na więźbę dachową i wyposażona w drewnianą galerię na południowym krańcu. Wyjście ze schodów znajdowało się w ostrołucznym portalu mniej więcej pośrodku południowej ściany auli, a kolejny portal po stronie zachodniej wiódł do schodów prowadzących na galerię. Podobnie jak wszystkie portale w domu, miał on fazowane ościeża i niskie cokoliki ze ściętymi narożnikami w miejscu fazowania. Ogrzewanie auli zapewniał kominek w ścianie zachodniej. Więźba dachowa składała się z łukowo wzmocnionych jętek i krokwi, zdobionych profilowaniem i drewnianymi zwornikami o formie winorośli. Każda strona dachu była wsparta na belce kalenicowej i dwóch płatwiach z rowkami, pomiędzy którymi znajdowały się trzy rzędy wiatrownic. Pomieszczenie w mniejszym skrzydle zapewne mieściło prywatną komnatę mieszkalną, Nad nim znajdowała się jeszcze jedna izba, prawdopodobnie dostępna z galerii. Ta ostatnia ogrzewana była małym kominkiem i doświetlana oknem z bocznymi siedziskami we wnęce.
Stan obecny
Dom zachował do dnia dzisiejszego średniowieczny rdzeń, otoczony późnonowożytnymi dobudówkami od północy i wschodu oraz większym skrzydłem z początku XVII wieku. Za wyjątkiem ściany południowej nie zachowała się XV-wieczna ryzalitowa wieżyczka, której miejsce jest obecnie wchłonięte przez późniejsze zabudowania. Wewnątrz pomieszczenia zmieniły pierwotne przeznaczenia, przy czym zachowany średniowieczny kominek przyziemia częściowo ukryty jest wewnątrz szafki, a częściowo przerobiony na przejście do nowożytnego skrzydła. Z belek więźby dachowej nad aulą zachował się tylko jeden wiązar wraz z kilkoma płatwiami, ale wskazuje on na dach o wyjątkowej wartości. Ponadto we wnętrzu przetrwało kilka gotyckich portali, a od zewnątrz widocznych jest kilka średniowiecznych okien w ścianie południowej, zachodniej i wschodniej. Domostwo jest dziś nadal własnością prywatną, znajdującą się na terenie niedostępnej dla turystów posesji.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Newman J., The buildings of Wales, Glamorgan, London 1995.
The Royal Commission on Ancient and Historical Monuments of Wales, Glamorgan Medieval Non-defensive Secular Monuments, Portsmouth 1982.