Historia
Według tradycji św. Cadfan założyć miał pierwszy kościół w Llanbrynmair około 560 roku. Pełnił on funkcje parafialne i podlegał biskupstwu w St Asaph. Prawdopodobnie w XIII lub XIV wieku zastąpiony został nową, gotycką budowlą, którą powiększono o północną kaplicę w XVI stuleciu. Pierwsze przekształcenia nowożytne przeprowadzono w XVII wieku, dobudowując drewnianą dzwonnicę, mniejsze modernizacje miały miejsce w latach 1748-1749, a gruntowna renowacja wiktoriańska nastąpiła w okresie 1854-1860.
Architektura
Kościół zbudowany został na wzniesieniu w dolinie rzeki Twymyn, na terenie zajmowanym przez kolisty w planie cmentarz, być może o wczesnośredniowiecznym pochodzeniu. Od XIII/XIV wieku kościół był typową dla walijskiej wsi prostą budowlą salową na planie prostokąta, przykrytą dwuspadowym dachem opartym na dwóch trójkątnych szczytach. Pierwotnie nie posiadał wydzielonego zewnętrznie z bryły prezbiterium, ani żadnego innego aneksu. Został zorientowany względem stron świata, ale niezbyt dokładnie, z odchyleniem części prezbiterialnej ku północy.
Wejście do kościoła znajdowało się w typowym miejscu, w zachodniej części ściany południowej. Ściany przypuszczalnie początkowo przeprute były niewielkimi, raczej wąskimi oknami, być może zamkniętymi bardzo popularnymi w gotyku trójliśćmi. Zapewne największe rozmiary i najokazalszą formę miało okno wschodnie, oświetlające ołtarz główny. Wewnątrz wyposażenie ograniczało się do dwóch kamiennych piscin: jednej zwieńczonej ostrołucznie, drugiej półkoliście. Całą przestrzeń kościoła przykrywała otwarta więźba dachowa, być może z łukowo usztywnionymi jętkami i krokwiami oraz z wieszakami nad jętkami w prezbiterium.
Na początku XVI wieku przestrzeń kościoła znacznie się powiększyła, dzięki dostawieniu po stronie północnej obszernej kaplicy, czy też poprzecznej nawy, otwartej na korpus dwoma drewnianymi arkadami opartymi na dwunastobocznym dębowym słupie. Z trzech pozostałych stron oświetlały ją późnogotyckie trójdzielne i dwudzielne okna. W trakcie przebudowy prawdopodobnie wprowadzono też późnogotyckie okna w mury starszego korpusu
Stan obecny
Kościół opisywany jest jako leżący w miejscowości Llanbrynmair, choć w XIX wieku centrum osady w związku z budową drogi przesunięto na północ i dziś zabytek na mapach usytuowany jest pośrodku wsi Llan. Został on częściowo przekształcony w okresie nowożytnym. Od strony zewnętrznej najbardziej rzuca się w oczy drewniana dzwonnica ponad zachodnią częścią nawy i przekształcone okna korpusu. Kruchta po stronie południowej może pochodzić z XVI wieku, lecz czasem opisywana jest jako nowożytna. Wewnątrz część więźby dachowej nad korpusem (zwłaszcza po stronie środkowej i zachodniej) pochodzi jeszcze z okresu średniowiecza, lecz w partii wschodniej wymieniona została w XIX wieku. Zachodnia część nawy została odgrodzona i przekształcona na zakrystię i magazyn. Najstarszym elementem wyposażenia jest pochodząca z XIII wieku chrzcielnica.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Haslam R., The buildings of Wales. Powys (Montgomeryshire, Radnorshire, Breconshire), London 1979.
Salter M., The old parish churches of Mid-Wales, Malvern 1997.
The Royal Commission on The Ancient and Historical Monuments and Constructions of Wales and Monmouthshire. An Inventory of the Ancient and Historical Monuments of the County of Montgomery, London 1911.