Historia
Anglo-Normanowie rozpoczęli penetrację południowo-zachodniej Walii pod koniec XI wieku, kiedy Roger de Montgomery, earl Shrewsbury zajął Pembrokeshire, a Henry de Beaumont, earl Warwick, podbił półwysep Gower. Przez kolejne dziesięciolecia najeźdźcy dążyli do poszerzenia swojego terytorium, które umacniali budując drewniano – ziemne zamki w kluczowych miejscach. Zamek Laugharne był jedną z tych warowni, wzniesioną na początku XII wieku w celu zabezpieczenia przeprawy przez rzekę Taf. Po raz pierwszy wspomniany został w źródłach pisanych w 1116 roku pod nazwą Abercofwy, kiedy to wymieniony został niejaki Bleddyn ap Cedifor, rodowity Walijczyk, który stanął po stronie najeźdźców i dostał w zamian do zarządzania Laugharne.
Zamek pozostawał w rękach Anglo – Normanów przez cały okres anarchii i walijsko – angielskich utarczek, jakie miały miejsce po śmierci króla Henryka w 1135 roku. Po wstąpieniu na tron Henryka II w 1154 roku, sytuacja uległa poprawie i po piętnastu latach król osiągnął porozumienie z Rhysem ap Gruffyddem, władcą walijskiego Deheubarth, przy czym niektóre z prowadzonych w latach 1171-1172 negocjacji odbywały się na zamku Laugharne. Długo osiągane porozumienie załamało się jednak już w 1189 roku, wraz ze śmiercią króla Henryka II. Rhys najechał na angielskie zamki w południowo – zachodniej Walii, między innymi zdobywając i paląc Laugharne. Jedynie warownie w Carmarthan i Pembroke oparły się najazdom. W wyniku zniszczeń zamek został przebudowany pod koniec XII wieku, jednak już w 1215 roku został ponownie zaatakowany przez Llywelyna ap Iorwertha i spalony, w trakcie walijskiej kampanii, która odsunęła Ango-Normanów z głównych siedzib w Carmarthen i Cardigan. Zniszczona budowla przypuszczalnie pozostała w rękach Walijczyków, dopóki okolicznych ziem nie odzyskał w 1223 roku William Marshal, drugi earl Pembroke.
Przed 1247 rokiem zamek przeszedł w ręce Guya de Brian IV. Jego rodzina posiadała rozległe majątki w południowo – zachodniej Anglii, lecz on sam wyruszył do Pembrokeshire by szukać nowych możliwości. Guyowi de Brian Laugharne zawdzięczało gruntowną przebudowę w połowie XIII stulecia, w tym między innymi wzniesienie dwóch masywnych wież od najbardziej zagrożonej atakiem strony. Wzmocnienie obwarowań jednak nie wystarczyło, gdyż Walijczycy zjednoczeni pod przywództwem Llywelyna ap Gruffudda, zdobyli zamek i uwięzili Guya w 1258 roku. Wolność odzyskał on jeszcze w tym samym roku po zapłaceniu okupu, lecz Laugharne odbił dopiero jego syn, również o imieniu Guy (Guy de Brian V), w trakcie wojny angielsko – walijskiej w latach 70-tych XIII wieku. Z uwagi na dość łatwy upadek zamku w toku ostatnich walk, pod koniec XIII wieku Guy dokonał kolejnej modernizacji jego obwarowań (między innymi zespół bramny zamku górnego, wieża południowo – zachodnia, murowane fortyfikacje podzamcza).
W 1307 roku Laugharne i rodzinny majątek przejął Guy de Brian VI, jeden z nielicznych członków rodu, który nie przeprowadził na zamku poważniejszych modyfikacji. W 1330 roku został on odsunięty od zarządzania majątkiem przez swojego syna Guya VII, prawdopodobnie z powodu problemów ze zdrowiem, graniczących z objawami szaleństwa. Guy VII był ostatnim i zarazem najznaczniejszym przedstawicielem rodu, zaufanym sługą króla Edwarda III, admirałem i ambasadorem wysyłanym sześciokrotnie z zagranicznymi poselstwami. Z jego inicjatywy podwyższono zespół bramny, a także znacznie zwiększono standard mieszkalny zamku. Guy VII zmarł w 1390 roku, lecz program rozbudowy i wzmacniania obronności zamku z XIV wieku najwyraźniej przyniósł efekty, gdyż Laugharne pozostało niezdobyte w trakcie walijskiego powstania Owaina Glyndŵra na początku XV stulecia. Później stało się przedmiotem długotrwałego sporu własnościowego, który ostatecznie został rozstrzygnięty w 1488 roku, gdy podupadły zamek przeszedł w ręce Henrego Percy’ego, earla Northumberland.
W 1535 roku szósty earl Northumberland sprzedał Laugharne królowi, lecz dwanaście lat później królowa Maria oddała zamek Thomasowi Percy, siódmemu earlowi Northumberland. Podobnie jak jego poprzednik, posiadał on ważniejsze rezydencje, przez co Laugharne popadło w zaniedbanie. Dopiero gdy w 1575 roku zamek stał się własnością dzierżawną Johna Perrota, rozpoczęto przebudowę zaniedbanego zamku na renesansową rezydencję w stylu Tudorów. Modyfikacje z tego okresu koncentrowały się głównie na poprawie warunków życia, dlatego między innymi przebito w bramie i wieżach duże prostokątne okna. Sam Perrot nie cieszył się przekształconą rezydencją do końca życia, gdyż popadł w niełaskę królowej Elżbiety i zmarł w londyńskim Tower w 1592 roku, tuż przed wykonaniem wyroku śmierci za zdradę. Jego śmierci sprawiła, że zamek ponownie popadł w zaniedbanie i po kilkunastu latach opisywany był już jako zrujnowany.
W trakcie angielskiej wojny domowej zamek został wpierw przejęty przez siły parlamentarne, a następnie w 1644 roku zdobyty przez rojalistów. Jeszcze w tym samym roku wojska parlamentarne pod dowództwem generała majora Rowlanda obległy Laugharne, które po tygodniowym ostrzale i nocnym ataku zostało poddane przez dowódcę garnizonu. Gdy walki ustały, zdobywcy dokonali częściowych wyburzeń, w celu uniemożliwienia ponownego wykorzystania militarnego zamku. Od tamtej chwili pozostawał on w ruinie i nigdy nie był już odbudowywany, jedynie pod koniec XVIII wieku ówczesny właściciel, Richard Isaac Starke, założył na jego terenie ogrody. Potomkini Richarda, Anne Starke, w 1973 roku przekazała ruiny na rzecz państwa.
Architektura
Pierwotny zamek z XII wieku był stosunkowo prostą budowlą, ochranianą od południa i wschodu przez rzekę Taf, od zachodu przez wpadający do niej strumień Coran, a od strony doliny na północy przez rów i ziemny wał zwieńczony drewnianym częstokołem lub palisadą. Jedną z zalet tej lokalizacji było połączenie zamku z morzem, dające możliwość dosyłania zaopatrzenia łodziami, bowiem parę kilometrów za Laugharne Taf znajdowała ujście do zatoki Carmarthen. Kolejną zaletą była kontrola przybrzeżnego szlaku przy przeprawie rzecznej. Prawdopodobnie centralnym punktem zamku był obwód obronny (ang. ringwork), ufortyfikowany ziemnym wałem poprzedzonym przekopem, usytuowany na miejscu późniejszego zamku górnego.
W drugiej połowie XII stulecia, zapewne w związku z odbudową po zniszczeniach z 1189 roku, obwarowania zamku górnego zostały przebudowane na kamienne, a wewnątrz północnej części głównego obwodu obronnego wzniesiono duży, prostokątny w planie budynek o wymiarach 10 x 16 metrów. Prawdopodobnie mieścił on dwie kondygnacje, z typowym podziałem na reprezentacyjną aulę (ang. hall) w części górnej i pomieszczenie gospodarcze w przyziemiu (mógł być zbliżony do zachowanego XII-wiecznego budynku auli z zamku Manorbier). Dodatkowa zabudowa znajdować się mogła w południowo – wschodniej części dziedzińca.
W połowie XIII stulecia na skutek gruntownej przebudowy, która usunęła wszystkie wcześniejsze zabudowania i obwarowania, obronę zamku górnego oparto na dwóch masywnych, cylindrycznych wieżach (północno – zachodniej i północno – wschodniej) włączonych w obwód murów po stronie północnej. Był to dość nietypowy układ, powtórzony jedynie na zamku Cilgerran, gdzie również cypel lądu zabezpieczono dwoma masywnymi wieżami. W Laugharne pierścień obwarowań z obu wież biegł w kierunku południowym, w stronę niewysokich nadrzecznych skarp, a następnie wzdłuż ich krawędzi, zamykając obszar nieregularnego wieloboku, dodatkowo wzmacnianego w południowo – wschodnim narożniku cylindryczną mniejszą wieżą. Wjazd usytuowano po stronie zachodniej, w pobliżu wieży północno – zachodniej, która go flankowała. Był to wówczas jedynie zwykły portal bramny, poprzedzony przekopem, który rozciągał się przed murem od zachodniej skarpy nadrzecznej do wschodniej. Jego szerokość dochodziła do 17 metrów.
Większą i ważniejszą, służącą także do celów mieszkalnych, była wieża północno – zachodnia o średnicy 10 metrów i murach grubych w przyziemiu aż na 3,4 metra. Mieściła ona nieoświetloną piwnicę oraz trzy górne kondygnacje, przy czym te ostatnie wyposażono w liczne otwory strzeleckie, skierowane we wszystkie kierunki z których spodziewano się zagrożenia. W średniowieczu dostęp do niej znajdował się na wysokości pierwszego piętra, po zewnętrznych, drewnianych schodach usytuowanych na dziedzińcu. Wewnątrz komunikację pionową zapewniała klatka schodowa w grubości muru, za wyjątkiem piwnicy, dostępnej jedynie poprzez otwór w drewnianej podłodze przyziemia. Parter, pierwsze i drugie piętro posiadały już kamienne sklepienia, na najwyższej kondygnacji o formie kopuły, zapewniające większą ognioodporność całej konstrukcji. Jedynie komnata najwyższego piętra zaopatrzona była w kominek, lecz podobnie jak niższe nie miała żadnych latryn.
Wieża północno – wschodnia była niższa o jedną kondygnację, nieco mniejsza, o średnicy 8,9 metra, z cieńszymi murami mającymi około 2,5 metra grubości. Posiadała piwnicę, dostępną z poziomu dziedzińca, parter i piętro, wszystkie bez sklepień. W przyziemiu w niszach znajdowały się trzy otwory strzeleckie, z których wschodni jeszcze w średniowieczu przekształcono w portal prowadzący do latryny w grubości muru. Na piętrze umieszczono natomiast po stronie południowo – wschodniej portal prowadzący na ganek w koronie muru obronnego oraz portal południowo – zachodni prowadzący do schodów w grubości muru, wiodących na górną galerię obronną.
W połowie XIII wieku, oprócz budowli obronnych, na zamku wzniesiono również nowe skrzydło po stronie południowej, które zastąpiło zniszczony wcześniejszy budynek z XII wieku. Skrzydło to zawierało pomieszczenia gospodarcze na parterze i reprezentacyjną wielką salę (ang. great hall) na piętrze. Po stronie zachodniej sąsiadowało z zamkową kuchnią, do której wędrowały napoje i potrawy ze spiżarni, a następnie wracały na lordowski stół w auli. Oświetlenie dolnej kondygnacji zapewniać musiały jedynie proste, rozglifione do wnętrza szczeliny, natomiast piętro mogło być przeprute większymi oknami, zwłaszcza od strony dziedzińca. W połowie XIII wieku mogły to być zarówno otwory z półkolistymi zamknięciami, jak i bardziej progresywne okna lancetowate lub ostrołuczne. Wejście zapewne możliwe było wprost z dziedzińca zewnętrznymi schodami wprost na piętro i skromniejszym portalem do pomieszczenia gospodarczego.
Pod koniec XIII wieku, by ustrzec się przed kolejną utratą zamku, Guy de Brian V wzmocnił północno – zachodnią bramę zamku górnego, wznosząc wysunięty w całości przed obwód muru czworoboczny budynek bramny z dwoma półokrągłymi basztami od strony zewnętrznej, flankującymi położony pomiędzy nimi przejazd. Początkowo brama w części nadziemnej składała się jedynie z parteru oraz piętra, których elewacje zewnętrzne przepruto wąskimi, szczelinowymi otworami strzeleckimi. Być może budynek bramny zaopatrzony był również w hurdycję, po której pozostały kwadratowe otwory w murze po mocowaniach belek. Wjazd odbywał się po drewnianym moście zwodzonym przerzucanym nad przekopem, do przejazdu bramnego, oddzielonego od przejścia po prawej stronie ścianką działową. Przejście to prowadziło do górnego pomieszczenia straży ogrzewanego kominkiem. W budynku bramnym funkcjonowała także piwnica, jako że bramę posadowiono przed murem obwodowym, na terenie przekopu. Dzięki temu budowniczowie zastosować mogli nietypowe rozwiązanie w postaci dolnej furty, przeprutej poniżej głównego portalu wjazdowego i zwodzonego mostu, która zapewniała dostęp do przekopu. Piwnica zajmowała całą przestrzeń poniżej budynku bramnego i zwieńczona była drewnianym stropem opartym na kamiennych wspornikach. Zasypano ją dopiero w XIV wieku, kiedy to bramę podwyższono. Od strony dziedzińca budynek bramny najpewniej zamknięty był jedynie drewnianą ścianą. Skomunikowano go z chodnikiem straży w koronie murów i dalej z wieżą północno – zachodnią.
Pod koniec XIII wieku dobudowano także do południowo – zachodniej strony zamku strzelistą, prawdopodobnie trójkondygnacyjną, cylindryczną wieżę z ostrogami oraz mniejszy ryzalit latrynowy zaraz obok. Nowa wieża chroniła pobliską, zamykaną na bronę furtę, przeprutą w murze obwodowym i prowadzącą nad brzeg rzeki. Przebudowana została także kurtyna południowego muru (być może z powodu kłopotów statycznych), którą znacznie pogrubiono. W efekcie wewnętrzny, niezbyt obszerny dziedziniec przytłoczony został wysokimi murami oraz starszą zabudową skrzydła południowego i kuchnią w narożniku południowo – zachodnim. Nawierzchnia dziedzińca co najmniej od XVI wieku była wybrukowana.
Obwarowania północnego, obszernego przedzamcza (około 80 x 50 metrów), które do późnych lat XIII wieku były wykonane z drewna, przebudowano na murowane i wzmocniono dwubasztową bramą po stronie północnej. Posiadała ona na parterze sklepiony przejazd bramny, dwa sklepione pomieszczenia dla straży po bokach i pomieszczenie na piętrze do którego dostęp wiódł z korony muru obronnego. Schody na piętrze budynku bramnego zapewniały dostęp na górną galerię obronną chronioną przedpiersiem z krenelażem, a w baszcie zachodniej obie kondygnacje miały za pomocą korytarza dostęp do latryn. Mur podzamcza otaczał nieregularny dziedziniec po północnej stronie zamku górnego i łączył się z jego bokami od wschodu i zachodu w pobliżu nadrzecznych skarp. Zewnętrzną strefę obrony przedzamcza stanowił przekop, natomiast zabudowa wewnętrzna prawdopodobnie składała się z drewnianych lub szachulcowych budynków o przeznaczeniu gospodarczym: stajni, spichrzów, kuźni, browaru itp.
Prace budowlane nad zamkiem kontynuowane były w XIV wieku przez Guya de Brian VII, który podwyższył mury, budynek bramny wraz z jego basztami i wieżę południowo – zachodnią oraz dobudował nową wieżę po stronie południowo – wschodniej, a także znacznie podniósł standardy mieszkaniowe. Przedłużono wówczas południowy budynek auli ku wschodowi, przy czym w jego narożniku na końcu korytarza utworzono boczną furtę wypadową. Pośrodku auli umieszczona została wówczas masywna kolumna, zapewne służąca jako podstawa paleniska na piętrze. Drugie piętro podwyższonego budynku bramnego być może pełniło odtąd rolę kaplicy. Zaopatrzono go wówczas także w narożne latryny, których odpływy skierowano w stronę rowu fosy. Przekształcenia nie ominęły w XIV wieku kuchni, która na piętrze otrzymała wielki kominek osadzony do ściany wschodniej.
Stan obecny
Zamek przetrwał do czasów współczesnych w formie trwałej ruiny. Widoczny jest prawie cały zewnętrzny obwód murów obronnych, wraz ze zrujnowaną w czasie angielskiej wojny domowej bramę północną, lecz duża jego część jest wynikiem XIX-wiecznych prac renowacyjnych. Oryginalny średniowieczny mur podzamcza zachował się jedynie po stronie północno – zachodniej. Przetrwała XIII-wieczna wieża północno – zachodnia (z krenelażem z czasów XX-wiecznej renowacji) oraz częściowo północno – wschodnia, a także smukła wieża południowo – zachodnia z końca XIII stulecia. Z głównej bramy wjazdowej do zamku górnego widoczna jest tylko, przebudowana w XVI wieku, zewnętrzna fasada północno – zachodnia, natomiast ze skrzydła południowego przetrwała jedynie zewnętrzna ściana. Większość średniowiecznych detali architektonicznych uległa przebudowie w okresie nowożytnym, dlatego spośród otworów okiennych widoczne jest tylko jedno, obecnie zamurowane okno z trójlistnym zamknięciem w murze południowym. Zamek otwarty jest od 24 marca do 4 listopada, od godziny 10:00 do 17:00.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Avent R., Laugharne Castle, Cardiff 1995.
Kenyon J., The medieval castles of Wales, Cardiff 2010.
Lindsay E., The castles of Wales, London 1998.
Lloyd T., Orbach J., Scourfield R., The buildings of Wales. Carmarthenshire and Ceredigion, London 2006.
Salter M., The castles of South-West Wales, Malvern 1996.