Historia
Kościół św. Dawida w Laleston wzniesiono na przełomie XIII i XIV wieku, kiedy to powstała nawa oraz prezbiterium. Prawdopodobnie zbudowano je na miejscu starszego kościoła, być może drewnianego, gdyż pierwsza wzmianka o miejscowej świątyni odnotowana została w przekazach pisemnych już w 1173 roku. Kościół ten mógł zostać spalony w trakcie walijskiego najazdu z 1226 roku. W okresie późnego średniowiecza do wczesnogotyckiej świątyni dobudowano wieżę i kruchtę, dzieła tego samego projektanta, a także przekształcono część detali architektonicznych. W 1871 roku przeprowadzono wiktoriański remont budowli, w trakcie którego między innymi wymieniono okna nawy i prezbiterium.
Architektura
Kościół w XIV wieku składał się z prostokątnej w planie nawy oraz węższego i niższego prezbiterium, po wschodniej stronie zamkniętego ścianą prostą. Prezentował więc niezbyt rozwinięty, ale funkcjonalny układ przestrzenny, typowy dla wczesnogotyckich wiejskich kościołów parafialnych. W XV lub na początku XVI wieku dobudowana została czworoboczna wieża od strony zachodniej, nieproporcjonalnie duża w stosunku do reszty budowli. Od strony południowej przystawiona została natomiast kruchta. Całość znajdowała się na okrągłym, lekko wyniesionym ponad okoliczny teren cmentarzu, po północnej stronie przebiegającego przez wieś rzymskiego traktu z zamku Newcastle na wschodzie do Swansea na zachodzie.
Zewnętrzne elewacje nawy i prezbiterium były proste, pozbawione zdobień, wykonane z łamanego kamienia o przeważnie płaskich i podłużnych kształtach. Szczególnie surowa była elewacja północna, w obu częściach pozbawiona jakichkolwiek otworów. Umieszczone od południa, wschodu i być może zachodu okna przypuszczalnie były wąskie, rozglifione do wnętrza, zamknięte lancetowato lub popularnymi w XIV wieku trójliśćmi. Prawdopodobnie najbardziej wyszukaną formę miało okno lub grupa okien wschodnich, doświetlających ołtarz główny. W okresie późnego gotyku okna mogły zostać powiększone, zamknięte ostrołucznie i wypełnione maswerkami.
Wieża ujęta została u podstawy fazowanym cokołem i nieco wyżej profilowanym gzymsem, przerwanym na elewacji zachodniej w miejscu portalu, a obejmującym także wieżyczkę klatki schodowej w narożniku południowo – wschodnim. Kolejnym podobnym gzymsem przecięto elewacje wieży na dwie części, mniej więcej w połowie wysokości. W koronie zwieńczono wieżę typowym dla późnośredniowiecznej Walii blankowanym przedpiersiem, osadzonym na wystających z lica muru wspornikach i wyposażonym w narożne gargulce. Najwyższą kondygnację oświetlono dwudzielnymi oknami z fazowanymi ościeżami i mocno obniżonymi ostrołukami archiwolt. Od północy i południa umieszczono po jednym takim oknie, a od wschodu i zachodu dość nietypowo po dwa. Klatkę schodową i niższe kondygnacje doświetliły prostsze otwory czworoboczne.
Wejście do kościoła prawdopodobnie od chwili jego powstania prowadziło przez zachodnią część ściany południowej nawy, gdzie w okresie późnego średniowiecza wstawiono nowy, bogato profilowany portal z wydatnym oślim grzbietem, którego zewnętrzną część archiwolty osadzono na płaskorzeźbionych wspornikach. Drugie wejście do kościoła mogło prowadzić od zachodu. Z pewnością komunikację z tamtej strony zachowano po dobudowaniu wieży, w której ścianie zachodniej osadzono uskokowy portal z mocno spłaszczonym ostrołukiem.
We wnętrzu kościoła nawę i prezbiterium oddzielono arkadą tęczy z dwoma fazowaniami przechodzącymi w imposty. Przejście przez nią przegradzało lektorium, element bardzo popularny w wiejskich kościołach parafialnych z terenu Walii i Anglii. Lektorium miało konstrukcję drewnianą, z balkonem, czy też galerią na piętrze, dostępną schodami umieszczonymi w grubości muru północnego ryzalitu. Zarówno nawa, jak i prezbiterium przykryte było drewnianą więźbą dachową. Przy użyciu kamienia podsklepiono jedynie późnośredniowieczne przyziemie wieży.
Stan obecny
Kościół św. Dawida w Laleston jest dziś jednym z najcenniejszych średniowiecznych zabytków sakralnych w regionie. Niestety wszystkie obecne okna nawy i prezbiterium są replikami z okresu wiktoriańskiego. Oryginalne są późnogotyckie portale południowy i zachodni, prawdopodobnie także maszkaronowe gargulce na przedpiersiu wieży. Wewnątrz kościoła zachowała się średniowieczna więźba dachowa nawy i kruchty oraz sklepienie w przyziemiu wieży. Arkada tęczy jest najstarszym zachowanym detalem architektonicznym, pochodzącym z XIV wieku.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Barrett D., Land north of the A48 Laleston, Bridgend, [b.m.w.] 2018.
Newman J., The buildings of Wales, Glamorgan, London 1995.
Salter M., The old parish churches of Gwent, Glamorgan & Gower, Malvern 2002.