Holywell – kaplica i studnia św Wenefrydy

Historia

   Uznawana przez średniowieczną ludność za świętą, studnia św. Wenefrydy była miejscem pielgrzymek już od co najmniej 1115 roku. Według lokalnej tradycji była ona miejscem w którym w VII wieku św. Beuno przywrócić miał do życia zabitą przez księcia Caradoca swoją siostrzenicę Wenefrydę, chociaż jest prawdopodobne, że historia ta miała znacznie starsze, pogańskie pochodzenie. Kult św. Wenefrydy rozszerzył się na Walię i Anglię po 1138 roku, kiedy jej doczesne szczątki zostały zabrane z Gwytherin, gdzie spędziła ostatnie lata jako opatka, do Shrewsbury. Reputacja świętej uzyskiwana dzięki domniemanym cudom po obmyciu się w miejscowej wodzie, rosła wśród współczesnych tak szybko, że w 1189 roku Holywell odwiedził nawet udający się na krucjatę król Ryszard I. Przybywali także inni pielgrzymi, którzy albo specjalnie udawali się do źródła Wenefrydy w celu uleczenie chorób i dolegliwości, albo którzy pragnęli wstawiennictwa świętej i opieki przed dłuższymi podróżami. W Holywell często otrzymywali specjalne żetony, które mogli wymienić w trakcie podróży na nocleg i pożywienie.
   Na początku XIII wieku w pobliżu studni i kaplicy Ranulf, earl Chester wybudował drewniano – ziemny zamek, zapewne mający chronić świątynię i pielgrzymów. Został on co prawda zniszczony przez walijskiego księcia Llywelyna Iorwetha, lecz kaplica przy studni funkcjonowała nadal. W 1416 roku odwiedzić miał ją kolejny władca angielski, Henryk V. Na początku XVI wieku, przed swą śmiercią w 1509 roku, nową kaplicę wraz z późnogotyckim basenem i łaźnią, ufundowała dla pielgrzymów lady Margaret Beaufort, hrabina Richmond  i matka Henryka VII.
   W okresie reformacji kult świętej przygasł, a Henryk VII nakazał zniszczyć jej relikwie. Pomimo tego wkrótce w XVII wieku Holywell stało się symbolem katolickiego oporu przeciwko Anglikanizmowi. Studnią i kaplicą opiekowali się wówczas jezuici, z których część zaangażowana była w tzw. spisek prochowy, nieudany zamach zorganizowany w Londynie w 1605 roku przez grupę spiskowców chcących zabić króla Anglii i Szkocji Jakuba I. W pierwszej połowie XVIII wieku podjęto kolejna próbę ukrócenia kultu Wenefrydy poprzez przekształcenie kaplicy w szkołę, lecz pielgrzymi przybywali do Holywell aż do XIX wieku. Zmniejszenie liczby odwiedzających nastąpiło dopiero po 1917 roku, kiedy to na skutek szkód górniczych pogorszyła się jakość wody.

Architektura

   Studnia i położona obok niej kaplica wzniesione zostały w dolinie, w pobliżu usytuowanego na wzgórzu gródka rycerskiego z początku XIII wieku. Późnogotycka kaplica otrzymała formę budowli czteroprzęsłowej, która oprócz korpusu składała się z wielobocznie zamkniętego na wschodzie prezbiterium oraz wąskiej i krótszej (trójprzęsłowej) nawy północnej. Wszystkie jej elewacje opięto uskokowymi przyporami, a całości nadano stylistykę angielskiego gotyku wertykalnego. Elewacje pomiędzy przyporami przepruto dużymi ostrołucznymi oknami (o spłaszczonych ostrołukach w prezbiterium), wypełnionymi maswerkami tworzącymi prześwity pozamykane łukami w ośle grzbiety. Ściany zarówno korpusu jak i prezbiterium zwieńczono ozdobnym fryzem z przestawieniami zwierząt.
   Spadek terenu po północnej stronie kaplicy pozwolił na utworzenie pod nawą boczną trzech wysokich arkad z których dwie boczne mieściły na dole portale wejściowe, a trzecia, środkowa otwierała się dolnym przepustem nad strumieniem wypływającym ze źródła. Wewnątrz utworzono pomieszczenie mieszczące studnię, a w zasadzie duży basen o niezwykłym kształcie na planie gwiazdy. Z jego narożników wyrosły bogato profilowane i zdobione wnękami filary, podtrzymujące żebrowe sklepienie (tierceron vault) spięte olbrzymim żyrandolowym zwornikiem, mającym wyobrażać św. Wenefrydę. Od zachodu widok na basen zapewniała dostępna schodami galeria, otwarta na pomieszczenie dwoma profilowanymi arkadami.
   Po wschodniej stronie kaplicy, na wyżej położonym terenie, usytuowany był kościół św. Jakuba, powstały w XIV lub XV wieku na miejscu romańskiej kaplicy. Prawdopodobnie była to budowla jednonawowa, dwuprzęsłowa, od zachodu zakończona czworoboczną wieżą.

Stan obecny

   Holywell uchodzi dziś na jedyne z dużych miejsc pielgrzymkowych w Wielkiej Brytanii które przetrwało reformację. Co więcej zachowało ono zespół wspaniałych późnogotyckich zabudowań o wysokiej jakości wykonania i kunsztownych dekoracjach. Nowożytne przekształcenia ograniczyły się do zwieńczenia kaplicy krenelażem i sterczynami w stylu Tudorów oraz utworzenia zewnętrznego basenu na miejscu wypływającego niegdyś z kaplicy strumienia. Wnętrze uniknęło większych przekształceń, nie ma jedynie pierwotnych maswerkowych ścianek, które łączyły filary wokół basenu. Dla odmiany pobliski kościół św. Jakuba został gruntownie przebudowany w 1769 roku. O jego średniowiecznym rodowodzie świadczy dziś przede wszystkim wieża.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Salter M., The old parish churches of North Wales, Malvern 1993.
Strona internetowa britishlistedbuildings.co.uk, St. Winifrides’s Chapel & Well A Grade I Listed Building in Holywell, Flintshire.