Historia
Najwcześniejsza aktywność osadnicza w północno – zachodniej części wyspy zwanej później Świętą (ang. Holy Island) miała miejsce w okresie późnego mezolitu. Ówczesna ludność prowadziła jeszcze półkoczowniczy tryb życia, utrzymując się jeszcze z polowań i zbieractwa oraz połowów morskich, dlatego jej domostwa zapewne były tymczasowe i niezbyt solidne. Najważniejsza faza osadnicza przypadła na wyspie na epokę żelaza, kiedy to około 500 roku p.n.e. społeczność rolnicza zbudowała kilka okrągłych domostw, w kolejnych wiekach powiększanych, modernizowanych i zastępowanych nowymi. Osada charakteryzowała się bardzo długim okresem użytkowania, trwającym jeszcze w okresie rzymskiej dominacji na terenie Walii. Trzeci etap aktywności osadniczej miał miejsce w okresie wczesnego średniowiecza, około VI wieku n.e., gdy po odstępie równym długości życia kilku pokoleń, ponownie zasiedlono część starych domostw i wzniesiono dwa nowe proste budynki.
Architektura
Osada znajdowała się w północno – zachodniej części Świętej Wyspy (ang. Holy Island), na naturalnym tarasie u południowo – zachodniego zbocza góry Holyhead, w niedużej odległości od wybrzeża morskiego. Pierwotnie miała maksymalnie około 730 metrów długości i niecałe 140 metrów szerokości, obejmując obszar 15-20 akrów. Dodatkowy obszar co najmniej 50 akrów zajęty był przez ziemię uprawną przyłączoną do osady. Zajmująca ją zabudowa nie była rozmieszczone w żadnym określonym układzie, choć mogła się znajdować po obu stronach drogi, biegnącej ze wschodu na zachód. Osada nie była ufortyfikowana, jedynie poszczególne domostwa i zagrody rozdzielały lekkie płoty i niskie kamienne murki, wyznaczające miejsca dla zwierząt hodowlanych oraz określające zasięg poszczególnych gospodarstw (celom refugialnym służyć mogły obwarowania Caer y Twr na górze Holyhead). Północno – wschodnia część zabudowań, składająca się z kilku rozproszonych domostw, leżała pod skalnym klifem o wysokości około 3-4,5 metra.
Zabudowania osady składały się z małych budynków czworobocznych i większych domostw o kolistym planie, formie typowej dla celtyckich społeczności Brytanii okresu epoki żelaza. Choć w osadzie znajdowało się co najmniej 50 budynków i kilkanaście zagród gospodarczych, to z pewnością nie wszystkie funkcjonowały w tym samym czasie. W miarę jak jedne porzucano, inne przebudowywano lub wznoszono na ich miejscu nowe, nierzadko większe. Z biegiem czasu miejsce usytuowania zgrupowań budynków w osadzie przesuwało się z jednego końca na drugi, przy czym niektóre z niewyjaśnionych powodów znajdowały się w odosobnieniu (mogły stanowić zakwaterowanie osób o niższym statusie społecznym lub reprezentować całkowicie inną aktywność). Zasadniczo domy o kolistym planie pełniły funkcje mieszkalne w połączeniu z gospodarczo – rzemieślniczymi codziennymi czynnościami dnia codziennego, natomiast budynki czworoboczne, wznoszone na czterech, sześciu lub więcej słupach, pełniły funkcje spichlerzy, które musiały mieć podłogę zabezpieczoną przed wilgocią gruntu.
Domostwa koliste wznoszono na planie koła o średnicy od 4 do 9 metrów, przy czym większość miała średnicę około 6-7 metrów. Budowane były z kamienia układanego na sucho, a więc bez użycia zaprawy. Brak przewiązania częściowo rekompensowano dokładnym dopasowaniem do siebie poszczególnych kamieni, które jednak nie były układane równymi warstwami. Tak skonstruowany mur tworzył od strony zewnętrznej i wewnętrznej lico, obejmujące wewnętrzny rdzeń z gruzu. Całość miała od 1 do 2 metrów grubości. W niektórych przypadkach zamiast muru z małych i średniej wielkości kamieni, lico tworzyły duże, często płaskie głazy, ustawiane dłuższymi bokami w pionie. Mur miały niewielką wysokość, zwłaszcza w miejscach gdzie ściany zagłębiały się w zbocze, co wynikało z chęci utworzenia z szarobrązowej gliniastej gleby w miarę równego wnętrza.
Dachy domów mieszkalnych, porównaniu ze ścianami, musiały być wysokie, o stożkowej formie, celem sprawnego pozbywania się dymu z palenisk. Mniejsze i niektóre średniej wielkości domy nie miały we wnętrzu słupów, a więc ich dachy najwyraźniej nie potrzebowały podparcia. W większych budynkach słupy mogły być rozlokowywane na planie koła wokół centralnych palenisk. Ze względu na ochronę przed zimnem, a także z powodów konstrukcyjnych, okrągłe domy nie miały otworów okiennych. Wejścia najczęściej skierowane były na południe i południowy – wschód. Nierzadko poprzedzano je korytarzowymi przedsionkami, dochodzącymi nawet do 3 metrów długości, tworzonymi poprzez pogrubienie ścian czołowych. We wnętrzu domy wyposażane były w drenaż, w dużej części poprowadzony koncentrycznie ze obłymi ścianami.
Stan obecny
Do czasów współczesnych na powierzchni gruntu zachowały się relikty murów parunastu domostw w epoki żelaza i z czasów rzymskich, które uniknęły losu wielu innych, zniszczonych przez uprawę rolną (pozostało około dwudziestu, pomimo że w 1865 roku odnotowano ich ponad pięćdziesiąt). Do stanowiska dostać się można drogą wiodącą do latarni morskiej South Stack, stając przy pobliskim parkingu. Wyspa Holy Island ma stałą przeprawę mostową z Anglesey.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Driver T., The Hillforts of Iron Age Wales, Eardisley 2023.
Reid M., Prehistoric Houses in Britain, Princes Risborough 1993.
Smith C.A., Excavations at the Ty Mawr Hut-circles, Holyhead, Anglesey, Part I-IV, „Archaeologia Cambrensis”, 133-136/1984-1987.
The Royal Commission on The Ancient and Historical Monuments and Constructions in Wales and Monmouthshire. An Inventory of the Ancient Monuments in Anglesey, London 1937.