Historia
Najwcześniejsza aktywność osadnicza w północno – zachodniej części wyspy zwanej później Świętą (ang. Holy Island) miała miejsce w okresie późnego mezolitu. Ówczesna ludność prowadziła jeszcze półkoczowniczy tryb życia, utrzymując się z polowań i zbieractwa oraz połowów morskich, dlatego jej domostwa zapewne były tymczasowe i niezbyt solidne. Najważniejsza faza osadnicza przypadła na wyspie na epokę żelaza, kiedy to około 500 roku p.n.e. społeczność rolnicza zbudowała kilka okrągłych domostw, w kolejnych wiekach powiększanych, modernizowanych i zastępowanych nowymi. Osada charakteryzowała się bardzo długim okresem użytkowania, trwającym jeszcze w okresie rzymskiej dominacji na terenie Walii. Trzeci etap aktywności osadniczej miał miejsce w okresie wczesnego średniowiecza, około VI wieku n.e., gdy po odstępie równym długości życia kilku pokoleń, ponownie zasiedlono część starych domostw i wzniesiono dwa nowe proste budynki.
Architektura
Osada znajdowała się w północno – zachodniej części Świętej Wyspy (ang. Holy Island), na naturalnym tarasie u południowo – zachodniego zbocza góry Holyhead, w niedużej odległości od wybrzeża morskiego. Pierwotnie miała maksymalnie około 730 metrów długości i niecałe 140 metrów szerokości, obejmując obszar 15-20 akrów. Dodatkowy obszar co najmniej 50 akrów zajęty był przez ziemię uprawną przyłączoną do osady. Zajmująca ją zabudowa nie była rozmieszczona w żadnym określonym układzie, choć mogła się znajdować po obu stronach drogi, biegnącej ze wschodu na zachód. Osada nie była ufortyfikowana, jedynie poszczególne domostwa i zagrody rozdzielały lekkie płoty i niskie kamienne murki, wyznaczające miejsca dla zwierząt hodowlanych oraz określające zasięg poszczególnych gospodarstw (celom refugialnym służyć mogły obwarowania Caer y Twr na górze Holyhead). Północno – wschodnia część zabudowań, składająca się z kilku rozproszonych domostw, leżała pod skalnym klifem o wysokości około 3-4,5 metra.
Zabudowania osady składały się z małych budynków czworobocznych i większych domostw o kolistym planie, formie typowej dla celtyckich społeczności Brytanii okresu epoki żelaza. Choć w osadzie znajdowało się co najmniej 50 budynków i kilkanaście zagród gospodarczych, to z pewnością nie wszystkie funkcjonowały w tym samym czasie. W miarę jak jedne porzucano, inne przebudowywano lub wznoszono na ich miejscu nowe, nierzadko większe. Z biegiem czasu miejsce usytuowania zgrupowań budynków w osadzie przesuwało się z jednego końca na drugi, przy czym niektóre domy z niewyjaśnionych powodów znajdowały się w odosobnieniu (mogły stanowić zakwaterowanie osób o niższym statusie społecznym lub reprezentować całkowicie inną aktywność). Zasadniczo domy o kolistym planie pełniły funkcje mieszkalne w połączeniu z gospodarczo – rzemieślniczymi czynnościami dnia codziennego, natomiast budynki czworoboczne, wznoszone na czterech, sześciu lub więcej słupach, pełniły funkcje spichlerzy, które musiały mieć podłogę zabezpieczoną przed wilgocią gruntu. Kamienne domy czworoboczne pochodziły z późniejszego okresu funkcjonowania osady, gdy formy koliste ulegały już przeżyciu.
Domostwa koliste wznoszono na planie koła o średnicy od 4 do 9 metrów, przy czym większość miała średnicę około 6-7 metrów. Budowane były z kamienia układanego na sucho, a więc bez użycia zaprawy. Brak przewiązania częściowo rekompensowano dokładnym dopasowaniem do siebie poszczególnych kamieni, które jednak nie były układane równymi warstwami. Tak skonstruowany mur tworzył od strony zewnętrznej i wewnętrznej lico, obejmujące wewnętrzny rdzeń z gruzu. Całość miała od 1 do 2 metrów grubości. W niektórych przypadkach zamiast muru z małych i średniej wielkości kamieni, lico tworzyły duże, często płaskie głazy, ustawiane dłuższymi bokami w pionie. Mury miały niewielką wysokość, zwłaszcza w miejscach gdzie ściany zagłębiały się w zbocze, co wynikało z chęci utworzenia z szarobrązowej gliniastej gleby w miarę równego wnętrza.
Dachy domów mieszkalnych, w porównaniu ze ścianami, musiały być wysokie, o stożkowej formie, celem sprawnego pozbywania się dymu z palenisk. Mniejsze i niektóre średniej wielkości domy nie miały we wnętrzu słupów, a więc ich dachy najwyraźniej nie potrzebowały podparcia. W większych budynkach słupy mogły być rozlokowywane na planie koła wokół centralnych palenisk. Ze względu na ochronę przed zimnem, a także z powodów konstrukcyjnych, okrągłe domy nie miały otworów okiennych. Wejścia najczęściej skierowane były na południe i południowy – wschód. Nierzadko poprzedzano je korytarzowymi przedsionkami, dochodzącymi nawet do 3 metrów długości, tworzonymi poprzez pogrubienie ścian czołowych. We wnętrzu domy wyposażane były w drenaż, w dużej części poprowadzony koncentrycznie z obłymi ścianami.
Stan obecny
Do czasów współczesnych na powierzchni gruntu zachowały się relikty murów parunastu domostw z epoki żelaza i z czasów rzymskich, które uniknęły losu wielu innych, zniszczonych przez uprawę rolną (obecnie pozostało około dwudziestu, pomimo że w 1865 roku odnotowano ich ponad pięćdziesiąt). Do stanowiska dostać się można drogą wiodącą do latarni morskiej South Stack, stając przy pobliskim parkingu. Wyspa Holy Island ma stałą przeprawę mostową z Anglesey.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Driver T., The Hillforts of Iron Age Wales, Eardisley 2023.
Reid M., Prehistoric Houses in Britain, Princes Risborough 1993.
Smith C.A., Excavations at the Ty Mawr Hut-circles, Holyhead, Anglesey, Part I-IV, „Archaeologia Cambrensis”, 133-136/1984-1987.
The Royal Commission on The Ancient and Historical Monuments and Constructions in Wales and Monmouthshire. An Inventory of the Ancient Monuments in Anglesey, London 1937.