Historia
Kościół św. Aelhaiarna wybudowany został na przełomie XIII i XIV wieku, na miejscu według tradycji zamieszkałym już w V/VI wieku, kiedy to okoliczne tereny chrystianizował św. Bueno i władcy Powys. Pod koniec XIV lub na początku XV wieku, zapewne w związku z powiększeniem liczby wiernych, kościół poddano gruntownej przebudowie i powiększono do formy budowli trójnawowej, a następnie zaopatrzono w okazałą kruchtę. W 1739 roku do kruchty tej dostawiono nowożytny już aneks. Kolejne zmiany, głównie we wnętrzu i wyposażeniu świątyni, wprowadzono w trakcie renowacji w latach 70-tych i 80-tych XIX wieku. W ich wyniku usunięto także część wcześniejszych modyfikacji nowożytnych np. lukarny naw bocznych.
Architektura
W XIV wieku kościół składał się jednonawowego korpusu i masywnej, przysadzistej wieży po stronie zachodniej. Nie wiadomo jak wyglądało wówczas prezbiterium i czy było w ogóle wyróżnione zewnętrznie z bryły korpusu. Wielka przebudowa z przełomu XIV i XV wieku, a także kolejne prace z XV wieku, ukształtowały nieregularną w planie trójnawową budowlę o formie bazyliki, a więc z nawą główną wyższą niż nawy boczne i oświetlaną własnymi oknami w clerestorium, przy czym nawa południowa była krótsza, a w zachodniej części stykała się z okazałą dwukondygnacyjną kruchtą. Po stronie wschodniej wybudowane zostało prezbiterium, wzniesione na planie prostokąta o tej samej szerokości i wysokości co nawa główna, przykryte tym samym dachem dwuspadowym. Od północy i południa flankowane było ono bocznymi kaplicami, będącymi przedłużeniem naw bocznych.
U schyłku średniowiecza oświetlenie naw bocznych i nawy głównej od północy i południa zapewniały jednodzielne i dwudzielne oraz najczęściej trójdzielne okna, wszystkie w czworobocznych ościeżach, z maswerkami zamkniętymi trójliśćmi. Ostrołuczną formę otrzymało jedynie okazałe okno wschodnie z pięciodzielnym maswerkiem w prezbiterium, które odgrywało główną rolę w oświetlaniu ołtarza. Wejście do kościoła wiodło poprzez duży ostrołuczny portal południowej kruchty i dalej XIV-wiecznym ostrołucznym portalem nawy głównej, z dwoma profilowanymi uskokami bez kapiteli. Kolejny, pomocniczy portal umieszczono w zachodniej ścianie nawy północnej, natomiast przyziemie wieży nie było dostępne z zewnątrz.
W trakcie późnośredniowiecznych prac budowlanych przekształceniu uległa stara wieża. Jej podstawę wzmocniono pochyłym cokołem, a dwa zachodniej narożniki podparto umieszczonymi pod skosem przyporami, co musiało być związane ze zwiększeniem wysokości murów. Na najwyższej kondygnacji z każdej strony przebito nowe okna, dzielone laskami na dwa zamknięte trójliśćmi prześwity. Powyżej osadzono blankowane przedpiersie, w średniowieczu najpewniej bardziej surowe, bez sterczyn w narożnikach. Komunikację pomiędzy kondygnacjami wieży zapewniały spiralne schody osadzone w grubości północno – wschodniego narożnika. Nie sięgnęły one najwyższej kondygnacji i od strony północnej elewacji zaznaczone były bardzo płytkim ryzalitem.
Wnętrze nawy głównej otwarte zostało ku północy trzema ostrołucznymi arkadami z dwoma filarami, a ku krótszej nawie południowej dwoma ostrołucznymi arkadami opartymi na pojedynczym filarze, przy czym wszystkie filary ujęto profilowanymi wałkami. Prezbiterium od nawy oddzielono drewnianym lektorium, na którego górną kondygnację wiodły schody w ścianie północnej. Nie zastosowano natomiast arkady tęczy, co silnie zunifikowało wnętrze. Nawę główną po podwyższeniu przykryto otwartą więźbą dachową, zaś w XVI wieku nad prezbiterium rozpostarto płaski strop, podzielony na liczne panele z ponad stu czterdziestoma zwornikami w ich narożnikach. Każdy zwornik ozdobiony został trójliśćmi, czwórliśćmi, kołami i różnymi motywami geometrycznymi przypominającymi śnieżne płatki. Co charakterystyczne i wyjątkowe większość zworników otrzymała unikalny kształt, tak iż jedynie część ich wzorów się powtarzała.
Stan obecny
Kościół w Guilsfield jest dziś ważnym zabytkiem, oznaczonym najwyższym stopniem w klasyfikacji pomników walijskiej architektury. Zawdzięcza to dobremu stanowi zachowania, włącznie z licznymi średniowiecznymi detalami architektonicznymi (większość ościeży i maswerków okiennych, portale, konsole z maskami na filarach międzynawowych, arkady międzynawowe, więźba dachowa nawy głównej, dekoracyjny strop nad prezbiterium), bardzo bogatemu układowi i formie jak na świątynie parafialne, a także samemu miejscu o wczesnośredniowiecznych korzeniach. Największe przekształcenia nowożytne to aneks przy południowej kruchcie, dwa zmodernizowane okna nawy południowej, czy sterczyny w narożnikach przedpiersia wieży.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Haslam R., The buildings of Wales. Powys (Montgomeryshire, Radnorshire, Breconshire), London 1979.
Salter M., The old parish churches of Mid-Wales, Malvern 1997.
The Royal Commission on The Ancient and Historical Monuments and Constructions of Wales and Monmouthshire. An Inventory of the Ancient and Historical Monuments of the County of Montgomery, London 1911.