Historia
Pierwotny kościół w osadzie Garthbrengy mógł zostać zbudowany w XII wieku. Po raz pierwszy wspomniany został w papieskich rejestrach podatkowych w 1291 roku, jako posiadająca mały dochód „Ecclesia de Karpngy”. W XV wieku przeprowadzono jego rozbudowę, kiedy to między innymi dodana została nawa północna. W XVII wieku miała zostać dobudowana wieża, być może powstała na miejscu wcześniejszej. Gruntowną renowację zabytku przeprowadzono w 1834 roku, a następne prace miały miejsce w 1874 i 1901.
Architektura
Kościół zbudowano na wzniesieniu górującym nad rozstajem dróg, pośrodku okrągłego w planie cmentarza o średnicy około 50 metrów, którego krawędź już w średniowieczu oprócz ziemnego wału wyznaczać mogły drzewa, przydatne w odciąganiu uderzeń piorunów w trakcie burz. Prawdopodobnie pierwotnie była to prosta, wiejska budowla salowa o prostokątnym w planie korpusie bez wydzielonego zewnętrznie prezbiterium. W XIII lub XIV wieku dobudowane mogło zostać prezbiterium o tej samej szerokości co nawa, na wschodzie zamknięte ścianą prostą. W XV wieku układ przestrzenny kościoła powiększony został o nawę północną.
Mury kościoła wzniesiono ze średniej wielkości, nieco nieregularnych fragmentów piaskowca o mieszanych kolorach w odcieniach szarym, czerwonym i brązowym, miejscami układanego warstwami, a gdzieniegdzie nieregularnego. W najstarszym etapie funkcjonowania budynku mogły być przeprute wąskimi i rozglifionymi do wnętrza oknami, w starszej części nawowej być może jeszcze o półkolistych zamknięciach, a w gotyckim prezbiterium o zamknięciach lancetowatych lub ostrołucznych. W XV wieku, wraz z budową nawy bocznej, do architektury kościoła wprowadzono okna czworoboczne o fazowanych obramieniach, dwudzielne, z pięciolistnymi maswerkami.
We wnętrzu nawa główna i prezbiterium tworzyły całość, bez rozdzielającej arkady tęczy, ewentualnie z lekką przegrodą lektorium o drewnianej konstrukcji. Nawa północna oddzielona została od nawy głównej trzema podwójnie i obustronnie fazowanymi arkadami o spłaszczonych ostrołukach, opartymi na wielobocznych filarach z płaskimi profilowanymi kapitelami. Obie części przykrywać mogła popularna w średniowiecznych walijskich kościołach wiejskich otwarta więźba dachowa lub drewniana kolebka.
Stan obecny
Kościół zachował do dnia dzisiejszego mury średniowiecznego korpusu i prezbiterium oraz wieżę uznawaną za wczesnonowożytną na podstawie datowania okien, choć jej przysadzista, masywna forma a także szczelinowe otwory mogą pochodzić z okresu średniowiecza. Nie przetrwała nawa północna, lecz w trakcie jej rozbiórki zachowano arkady i filary międzynawowe, włączone w nową ścianę północną, a ponadto przeniesiono do niej późnogotyckie okna. Otwory okienne nawy i prezbiterium zostały wymienione w XIX stuleciu na nowe. Wtedy też dostawione zostały dwie przypory. Do niedawna we wnętrzu zobaczyć można było XII-wieczną kropielnicę i późnośredniowieczną chrzcielnicę, ale w ostatnich latach kościół przekształcono w prywatny budynek mieszkalny ze współczesnym wyposażeniem i ściankami działowymi.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Haslam R., The buildings of Wales. Powys (Montgomeryshire, Radnorshire, Breconshire), London 1979.
Martin C.H., Silvester R.J., Watson S.E., Historic settlements in the Brecon Beacons National Park, [b.m.w.] 2013.
Salter M., The old parish churches of Mid-Wales, Malvern 1997.
Taxatio ecclesiastica Angliae et Walliae auctoritate P. Nicholai IV circa A.D. 1291, Munich 1802.