Historia
Budowlana aktywność na wzgórzu górującym nad doliną Tywi zaczęła się około 3500 roku p.n.e., kiedy to wczesnorolnicza społeczność wzniosła na nim kamienny kurhan. Być może przykuł on uwagę ludzi z epoki żelaza, którzy postanowili objąć go obwałowaniami osady. Choć wznoszono je przy użyciu kamienia, kurhan nie został rozebrany. Osada funkcjonować musiała przez dłuższy czas, bowiem jej obwarowania rozbudowywano łącznie w trzech etapach, których jedynie ostatni mógł zostać nieukończony. Co nietypowe pomimo znacznego wysiłku jaki włożono w budowę fortyfikacji, Garn Goch zapewne nigdy nie było gęsto zasiedlone. Możliwe że służyło głównie jako schronienie w razie zagrożenia, albo jako okresowe miejsce spotkań lub wymiany handlowej, umieszczone na często uczęszczanej trasie wzdłuż rzeki Tywi. Stałemu osiedleniu mogła służyć jedynie mniejsza osada umieszczona na cyplu wzgórza. W okresie rzymskim osadnictwo i prace budowlane na Garn Goch ustały. Dopiero w średniowieczu stare obwałowania wykorzystała mała rolnicza społeczność, która w w obrębie majdanu wzniosła jedno gospodarstwo z dwoma budynkami, a kolejne na stoku poniżej obwarowań. Żadne z nich nie przetrwało do wczesnych czasów nowożytnych.
Architektura
Osada zwana Gaer Fawr była jedną z największych jakie założono na terenie Walii w epoce żelaza, gdyż zajmowała obszar wielkości około 16,6 ha, usytuowany na samotnym wzgórzu na skraju doliny zalewowej rzeki Tywi, opływanym przez mniejsze cieki wodne, spływające z górskiego grzbietu na południu. Wybrane pod budowę skaliste wzniesienie natura wydłużyła na osi południowy – zachód, północny – wschód, z mniejszym, nieco niżej położonym cyplem wysuniętym ku stronie zachodniej, na którym ulokowano mniejszą osadę Gaer Fach. Obie części połączone były wąską szyją poprowadzoną pomiędzy wysokimi zboczami. Choć zbudowane zostały w zbliżonym okresie, nie ma pewności czy funkcjonowały w tym samym czasie.
Obwałowania głównej części osady miały długość około 1700 metrów. Poprowadzono je na nieregularnym, mocno wydłużonym rzucie, dostosowanym do krawędzi wzgórza, przy czym nietypowo dwa narożniki północne miały kąty proste, zamiast zwyczajowych zaokrągleń. W najstarszej fazie fortyfikacje tworzył nasyp ziemny zawierający dużo gruzu, szeroki na około 3-4 metry, być może na niektórych odcinkach oblicowany od zewnątrz układanymi na sucho kamieniami. W drugim etapie wzniesiono masywny kamienny wał, który otoczył cały obwód, za wyjątkiem zachodniego krańca południowo – wschodniego odcinka, gdzie ze względu na obecność klifów najwyraźniej uznano starszy wał za wystarczający. Nowszy wał miał od 5 do 8 metrów grubości, a na odcinku północnym nawet około 10 metrów szerokości u podstawy. Od strony lica mógł być wzmocniony układanymi bez zaprawy kamieniami. W trzeciej fazie wzniesiono mniej masywny wał o maksymalnej szerokości 7 metrów, najwyraźniej stanowiący aneks, czy też boczny majdan, otaczający szeroką półkę po północnej stronie wzgórza, zajmujący około 4 ha, ale prawdopodobnie nigdy nie ukończony. Drugi podobny aneks utworzony został po stronie południowej.
W obręb osady w szczytowej fazie rozwoju prowadziły dwie główne bramy i co najmniej sześć mniejszych furt, ulokowanych głównie w północno – zachodniej i wschodniej części obwodu. Główne bramy znajdowały się w obu najkrótszych bokach, czyli na południowym – zachodzie i północnym – wschodzie. Wszystkie wyłożono dużymi, kładzionymi pionowo płytami, uzupełnianymi suchym murem, nad którymi musiały znajdować się nadproża. Północno – wschodnia brama dysponowała dwoma otworami wejściowymi, rozmieszczonymi w odległości 14 metrów od siebie. Każdy przejazd bramny był szeroki na 2 metry i długi na około 10-11 metrów, dzięki pogrubieniu wału na odcinku około 30 metrów. Niewykluczone, że oba przejazdy były zadaszone, a być może zwieńczone jaką drewnianą konstrukcją wieżową. Utworzenie dwóch przejazdów mogło wynikać z chęci usprawnienia ruchu, po przeznaczeniu jednego dla wchodzących, a drugiego dla wychodzących. Bramę południowo – zachodnią stanowił dla odmiany pojedynczy przejazd, przypuszczalnie o szerokości aż około 4,7 metra, najszerszy ze wszystkich zastosowanych w osadzie.
Zabudowa wewnętrzna osady prawdopodobnie nie była gęsta, ale dość dobrze osłonięta, ponieważ oś grzbietu miała płytkie zagłębienie. Blisko środka znajdować się mógł owalny staw wielkości około 40 x 15 metrów, zaspokajający codzienne zapotrzebowanie mieszkańców i zwierząt na wodę. Co charakterystyczne, obwałowania z epoki żelaza objęły starszy kurhan grobowy z epoki neolitu lub brązu, utworzony na planie wydłużonego czworoboku długości około 55 metrów i szerokości 20 metrów. Ponadto w pobliżu stał samotny głaz – menhir. Podobnie jak w innych stanowiskach z epoki żelaza (np. Foel Trigarn), budowniczowie osady najpewniej przywiązywali do nich znaczenie, na tyle duże, że kurhan nie został rozebrany z przeznaczeniem na materiał budowlany obwałowań. Niewykluczone, że większa część majdanu osady pozostawała wolna, niezabudowana, wykorzystywana jako schronienie dla stad zwierząt hodowlanych. Nieliczne domostwa mogły być typowymi dla ówczesnej Brytanii okrągłymi domami o niskich drewnianych lub plecionkowych ścianach i wysokich stożkowych dachach ze strzechy lub darni.
Mniejsza osada ulokowana została w odległości około 200 metrów od obwarowań głównej części. Zajmowała około 1,5 ha terenu na planie owalu. Funkcjonowała w dwóch fazach, przy czym obwałowania wznoszone w drugiej prawdopodobnie nie zostały nigdy ukończone. Najstarsze obwałowania biegły około 6 metrów poniżej szczytowego wypłaszczenia, schodząc jeszcze o 2 metry niżej po stronie północnej. Nie były poprzedzone rowem fosy, ale na południu wykorzystywały naturalną rozpadlinę do wzmocnienia obwodu obronnego. Rozpadliną tą mogła też prowadzić droga do osady. Wał miał około 4 metry grubości u podstawy, z obustronnym licem wykonanym z niewielkich kamieni układanych bez użycia zaprawy. Prawdopodobnie istniało tylko jedno wejście w jego obręb, umieszczone po stronie wschodniej, a więc skierowane na większą osadę. Późniejszy wał wzniesiono wyżej na wzgórzu, z nieco ostrzejszą krzywizną. Obejmował tylko połowę pierwotnego obszaru, był podobnej konstrukcji, ale o mniejszej, około 3 metrowej grubości.
Stan obecny
Obecnie na terenie Garn Goch widoczne są przede wszystkim pozostałości obwałowań środkowej fazy głównej części osady, widoczne w postaci rozproszonych i osuniętych na stokach nasypów, jedynie w nielicznych miejscach z zachowanym pierwotnym licem. W gorszym stanie przetrwały obwałowania mniejszej osady zachodniej, prawie całkowicie zanikłe po stronie północnej. W linii obwałowań czytelne są dwie główne bramy i mniejsze furty, ale część z przerw to nowożytne i współczesne przejścia utworzone dla ułatwienia komunikacji (np. dwie furty po bokach bramy północno – wschodniej, czy przejście północnej). Pomimo uszkodzeń, częściowego rozproszenia materiału budowlanego i porośnięcia niską roślinnością, wciąż dojrzeć można prehistoryczny kurhan w zachodniej części głównej części obwodu. O wiele trudniej rozpoznawalne są mury średniowiecznego gospodarstwa, pozostające na południowym stoku wzniesienia. Do obu grodzisk można dotrzeć z niewielkiego parkingu u zachodniego podnóża wzgórza, skąd wydeptana ścieżka prowadzi wpierw do Gaer Fach, a następnie do Gaer Fawr.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Driver T., The Hillforts of Iron Age Wales, Eardisley 2023.
Forde-Johnston J., Hillforts of the Iron Age in England and Wales, Liverpool 1976.
Hogg A.H., Carn Goch, Carmarthenshire, „Archaeologia Cambrensis”, 123/1974.
Reid M., Prehistoric Houses in Britain, Princes Risborough 1993.