Historia
Pierwsze budowle na wzgórzu zajmowanym przez późniejszą osadę, wzniesione zostały około 2500-1500 roku p.n.e. przez budowniczych z epoki brązu, którzy utworzyli na szczycie trzy okazałe kurhany. W epoce żelaza w ich sąsiedztwie została założona ufortyfikowana osada, rozbudowywana i powiększana w co najmniej dwóch fazach. Był to znaczący ośrodek ludnościowy, a jego projekt i budowę zainicjować musiał znaczący w regionie wódz lub rządząca elita. Osada prawdopodobnie zamieszkiwana była przez wiele stuleci, a nie użytkowany przez jedno pokolenie. Jej ludność utrzymywała się z hodowli zwierząt i uprawy zbóż, obróbki żelaza, czy rzemiosła. Ze względu na pozostawienie w nienaruszonym stanie starych kurhanów, na terenie Foel Trigarn przeprowadzane mogły być ceremonie religijne, mogły też odbywać się spotkania lokalnych i sąsiedzkich wspólnot oraz wymiana handlowa. Osada funkcjonowała jeszcze w okresie wpływów rzymskich. Nigdy nie została odnotowana w przekazach pisemnych, a jej wyludnienie mogło mieć charakter stopniowy i długotrwały, nie związany z gwałtownymi wydarzeniami wojennymi.
Architektura
Osada zajmowała kulminację i rozległe zbocza samotnie usytuowanego wzgórza o wysokości 360 metrów n.p.m. Jego stoki z większości stron były łagodnie nachylone, ale od południa i południowego – wschodu wzniesienie przecinała skalista grań, za którą opadały bardzo stromo. Obwałowania dostosowano do kształtu terenu, dlatego najsilniej ufortyfikowane zostały odcinki najsłabiej zabezpieczone przez naturę. Osada miała w planie formę zbliżoną do owalu o wymiarach około 180 x 120 metrów, z prostszym odcinkiem południowym opartym na skalnej grani i nie potrzebującym obwarowań, albo wyposażonym jedynie w lekkie fortyfikacje. Dodatkowo po północno – wschodniej stronie znajdowało się podgrodzie o wymiarach 145 x 75 metrów.
Fortyfikacje osady składały się z linii dwóch wałów, pomiędzy którymi odstęp wynosił około 45 metrów, a także z poprzedzających je rowów suchej fosy. Wał wewnętrzny zapewne był starszy, natomiast wał zewnętrzny powstać mógł gdy wzrost liczby ludności wymusił otoczenie obwarowaniami większej przestrzeni. Dwa wały stykały się ze sobą po stronie zachodniej, po obu stronach miejsca gdzie utworzono bramę, która rozdzielała krótkie międzywale południowo – zachodnie od północnego i wschodniego. Druga brama wjazdowa na teren osady mieściła się po stronie wschodniej, ale tam dla każdej linii wału utworzono osobny przejazd bramny. Ponadto droga do bramy wschodniej biegła przez trzeci wał, który wydzielał wspomniane powyżej północno – wschodnie podgrodzie. Wszystkie trzy wschodnie przejazdy bramne nie były ustawione w osi, leczy wymagały pokonania zakrętów i przebycia odcinków drogi wzdłuż wałów wyżej położonej części osady. Być może trzecia brama o charakterze pomocniczej furty znajdowała się w południowej części Foel Trigarn, gdzie stromą ścieżką prowadziła po najbardziej stromych zboczach.
Wał wewnętrzny miał od 3 do 4,5 metra szerokości u podstawy. Zbudowany został poprzez wycięcie w zboczu wzgórza tarasu i odrzucenie ziemi oraz kamieni do tyłu, gdzie utworzyły nasyp, który następnie został oblicowany od wewnątrz i na zewnątrz układanymi bez użycia zaprawy kamieniami. W miejscach gdzie trudniej było utworzyć taras ze względu na skalne podłoże, wał był węższy i miał prymitywniejszą, czy też bardziej niedbale wykonaną konstrukcję osadzoną na niewyrównanym terenie. Przypuszczalnie na całej długości wał zwieńczony był w koronie chodnikiem straży, który musiał być ukryty za jakąś formą drewnianego przedpiersia. Wał zewnętrzny i wał północno – wschodni były węższe i niższe, od wału wewnętrznego, szerokie na około 2,6 metra, przy czym wysokość wszystkich wałów zwiększał utworzony przed nimi rów.
W obrębie obwałowań osady wzniesionych zostało między 227 a 270 domostw, choć większość z nich zapewne nie funkcjonowała w tym samym czasie. Zajmowały one zarówno główny majdan, jak i obszary między wałem zewnętrznym i wewnętrznym oraz północno – wschodnie podgrodzie. Budowano je na planie koła, tworząc w zboczach platformy służące za podstawy do wzniesienia ścian, które prawdopodobnie tworzone były z materiału nietrwałego, najpewniej plecionkowego. Niskie ściany przykrywać mogły stożkowe dachy, wysokie dla lepszego ulatniania się dymu z centralnie usytuowanych palenisk. Oprócz kolistych domostw mieszkalnych, na terenie osady znajdować się mogły pomocnicze zabudowania gospodarcze, przykładowo o formie spichrzów posadowionych na słupach, celem zabezpieczenia przed wilgocią podłoża.
W obręb osady włączone zostały trzy koliste kurhany z epoki brązu, każdy o średnicy około 21 metrów i wysokości co najmniej 6 metrów. Zostały one rozmieszczone w linii z południowego – zachodu na północny – wschód, czyli z lekkim odchyleniem od osi skalnej grani. Ponieważ nigdy nie zostały splądrowane z przeznaczeniem na materiał budowlany, pomimo że otaczały je setki domów, pewne jest, iż mieszkańcy osady przywiązywali do nich wielką wagę i czcili odległych przodków, a zapewne także czerpali władzę i status społeczny z okupowania tak ważnego i świętego miejsca. Z tego powodu mogły być odgrodzone od zabudowań mieszkalnych i gospodarczych jakiegoś rodzaju płotem lub lekką palisadą.
Stan obecny
Foel Trigarn, zwane także Foel Drygarn lub Moel Trigarn, to dziś jedno z wizualnie najbardziej uderzających grodzisk z epoki żelaza na terenie Walii. Na jego terenie zachowały się pozostałości trzech wałów, przy czym największej degradacji uległ wał podgrodzia północno – wschodniego, na odcinku południowym w znacznym stopniu zanikły. Częściowemu zasypaniu uległy rowy fosy, do których stoczył się materiał budowlany wałów. Najbardziej uderzającą cechą Foel Trigarn jest wnętrze, pełne dołów będących pozostałością co najmniej 227 platform mieszkalnych, na których niegdyś stały domy z epoki żelaza. Jeszcze bardziej niezwykłe są trzy kamienne kurhany z epoki brązu, wkomponowane w sam środek osady.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Anderson I.K., Baring Gould S., Bunard R., Exploration of Moel Trigarn, „Archaeologia Cambrensis”, Vol. 17/1900.
Driver T., The Hillforts of Iron Age Wales, Eardisley 2023.
Forde-Johnston J., Hillforts of the Iron Age in England and Wales, Liverpool 1976.
Reid M., Prehistoric Houses in Britain, Princes Risborough 1993.
The Royal Commission on The Ancient and Historical Monuments and Constructions in Wales and Monmouthshire. An Inventory of the Ancient and Historical Monuments in Wales and Monmouthshire, VII County of Pembroke, London 1925.