Historia
Dwór East Orchard założony został w XIV wieku przez rodzinę Berkerolle. Po wymarciu męskiej linii rodu w 1411 roku, East Orchard odziedziczyli Stradlingowie z St Donats. W latach 1536-1539 dwór odnotowano w dziele antykwariusza Johna Lelanda pod nazwą Norchete, wciąż jako własność Stradelingów, którzy w XVI wieku przebudowali główne zabudowania mieszkalne w stylistyce późnogotyckiej. Po ich wymarciu i podziale majątku w 1756 roku, dwór został sprzedany rodzinie Jonesów z Fonmon, która pozwoliła, by zabudowania popadły w ruinę. Usunęli oni wyposażenie i najcenniejsze kamienne detale architektoniczne, w tym rzeźbiony kominek przeniesiony do zamku Fonmon. Pozostała część z czasem została porzucona i popadła w ruinę.
Architektura
Dwór założony został nad zachodnim brzegiem Thaw, na opadającym ku korytu terenie, coraz bardziej stromym w miarę zbliżania się do rzeki. Całe założenie składało się z dwóch otwartych dziedzińców: dolnego po stronie wschodniej i górnego na zachodzie. Dolny ograniczony był od północy głównym domem mieszkalnym, a od południa salową kaplicą. Pomiędzy obydwoma dziedzińcami znajdował się kolejny, prostokątny w planie dom, natomiast górny dziedziniec ograniczony był od zachodu dużą stodołą i od północy krótkim prostokątnym budynkiem o niepewnym przeznaczeniu. Ponadto na północ od górnego dziedzińca znajdował się czworoboczny gołębnik, a na północ od dolnego dziedzińca piekarnia lub kuchnia.
Główny budynek mieszkalny usytuowano dłuższą osią na linii wschód – zachód na planie zbliżonym do prostokąta, z mniejszym skrzydłem dostawionym do wschodniej części ściany północnej. Ze względu na położenie na zboczu, wschodnia część domu mogła uzyskać dodatkową kondygnację piwniczną. Układ wnętrza zasadniczo powielał typowy dla średniowiecza podział na trzy jednotraktowe pomieszczenia w przyziemiu, z których środkowe stanowiła jednokondygnacyjna reprezentacyjna aula i korytarzowy przedsionek, a boczne izby gospodarcze. Pierwotnie piętrowa część zachodnia przykryta była dwuspadowym dachem prostopadłym do dachu nad aulą i częścią wschodnią budynku. Otwory okienne mogły być wąskie, ostrołucznie zamknięte, zakończone trójliśćmi lub lancetowato. W mniej ważnych pomieszczeniach gospodarczych stosowano też małe, fazowane od zewnątrz okienka czworoboczne.
Wejście do domu znajdowało się z obu stron przelotowego przedsionka przy auli, zamykanego od wewnątrz ryglami zasuwanymi do otworów w murze. Osobne wejście z ostrołucznym portalem miała od południa piwnica we wschodniej części budynku. Dodatkowo zewnętrznymi schodami można się było dostać z dziedzińca wprost do wschodniego pomieszczenia na piętrze. Wnętrze auli początkowo ogrzewane było otwartym paleniskiem na środku pomieszczenia, z którego dym uciekać musiał poprzez otwartą więźbę dachową i lufcik. Od przedsionka aula musiała być oddzielona drewnianą przegrodą. Pomieszczenie zachodnie w przyziemiu zapewne pełniło funkcję spiżarni, natomiast na piętrze znajdowała się prywatne komnata mieszkalna, ogrzewana kominkiem. Podobny podział miała część wschodnia budynku ponad piwnicą, ale tam pomieszczenie parteru ogrzewane było kominkiem. Piętro otwierało się na więźbę dachową, która pierwotnie stanowiła ciągłość z częścią auli i kończyła się przy wschodnim szczycie. Mniejsze skrzydło północne podzielone było na dwie kondygnacje o niepewnym przeznaczeniu.
Prawdopodobnie w XVI wieku w północnej ścianie auli wstawiono boczny kominek, a od strony południowej dobudowano wysuniętą wieżyczkę schodową. Ponadto czworoboczne dobudówki stanęły po bokach mniejszego skrzydła. Z nich zachodnią utworzono poprzez dostawienie do budynku dwóch ścian, zaś wschodnią utworzono z trzech nowych ścian. Wschodnia w piwnicy uzyskała jedyne w domu kamienne sklepienie. Ściany północna i południowa części wschodniej głównego skrzydła zostały podwyższone, tworząc szczyty pasujące do wcześniejszego szczytu zachodniego. Dach między nimi został przebudowany pod kątem prostym do auli. W pomieszczeniu zachodnim na parterze zmniejszono szerokość, za sprawą pogrubienia muru zachodniego i częściowo północnego.
Stan obecny
Ruiny dworu, niekiedy nazywanego dziś niesłusznie zamkiem, składają się z rozproszonej grupy zrujnowanych budynków, położonych na zalesionym wzniesieniu na zachodnim brzegu rzeki Thaw. Spośród średniowiecznych detali architektonicznych zachowało się niewiele elementów, między innymi fragmenty ościeży północnego portalu przedsionka auli, wraz z otworem na zasuwę rygla, wschodni portal środkowego budynku dworu, czy wnęka i odpływ pisciny w murze kaplicy. Większość obramień okiennych została ograbiona z ciosów, przez co w murach zieją dziś duże wyrwy. Jedno małe okno przetrwało w środkowym budynku dworu w ścianie wschodniej, kolejne w północnej ścianie szczytowej. Na północ od górnego dziedzińca widoczny jest gołębnik, prawdopodobnie pochodzący z XVI wieku.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Newman J., The buildings of Wales, Glamorgan, London 1995.
The Royal Commission on Ancient and Historical Monuments of Wales, Glamorgan Medieval Non-defensive Secular Monuments, Portsmouth 1982.