Historia
Zamek Dyserth ufundowany został w 1241 roku przez króla Henryka III, w celu konsolidacji i ugruntowania anglo-normańskiego panowania w północno – wschodniej części Walii. Rok wcześniej zmarł Llywelyn Wielki, król Gwynedd, jeden z nielicznych rodzimych walijskich władców, któremu udało się zjednoczyć prawie cały kraj. Jego syn i następca, Dafydd ap Llywelyn, został pokonany w krótkiej kampanii z 1241 roku, przez co na mocy traktatu z Gwerneigron musiał zrzec się ziem we wschodniej, przygranicznej części Gwynedd. W celu zajęcia doliny Clwyd król wysłał Johna Lestrange, justiciara Chester, a ten z polecenia władcy zbudował zamek Dyserth, zwany też Caerfaelan, Castell y Garrec („kastell y garrec yn ymyl y Disserth”) lub Dincolyn.
Zamku nie zdołano ukończyć przed rozpoczęciem działań zbrojnych. Dafydd ap Llywelyn obległ Dyserth w 1245 roku, ale został zmuszony do ucieczki przez angielską odsiecz z Chester i rok później zmarł bez potomka. Prace budowlane ponownie podjęto, wiadomo bowiem, iż w 1246 roku zakupiony został ołów do zadaszania budynków. Część pomieszczeń mieszkalnych musiała już funkcjonować, wiadomo bowiem, że na zamku czasowo przebywała w tamtym roku Isabella de Braose, wdowa po Dafyddzie. Podzamcze oraz zewnętrzne obwarowania nie były jednak jeszcze ukończone, a aulę (ang. hall) i kaplicę zaczęto budować dopiero w 1250 roku.
W 1256 rokiem region Perfeddwlad zajął Llywelyn ap Gruffudd, ostatni rodzimy niepodległy książę walijski, próbujący odzyskać ziemie utracone na rzecz Anglików. W efekcie Dyserth znalazło się ponownie w sercu kilkuletniego konfliktu. Początkowo było ono jedynym zamkiem, oprócz Deganwy, jaki oparł się Walijczykom. Królewska odsiecz w kolejnym roku przerwała oblężenia obu budowli, ale angielska armia nękana walijskimi podjazdami i pokonana pod Cadfan, musiała się wycofać bez większych sukcesów. W 1258 roku zawarty został kruchy rozejm, przerwany w 1263 roku. Wtedy to walijskie wojska Llywelyna po pięciotygodniowym oporze ostatecznie zajęły Dyserth i następnie zniszczyły zamek w celu uniemożliwienia ponownego obsadzenia przez Anglików.
Piętą achillesową zamku Dyserth było usytuowanie w oddaleniu od wybrzeża morskiego lub spławnej rzeki, co uniemożliwiało dostarczanie zaopatrzenia i posiłków obleganemu garnizonowi, bez narażania się na ataki Walijczyków. Prawdopodobnie była to jedna z przyczyn dla których zamek po zniszczeniu w 1263 roku nie został już nigdy odbudowany. Nowy król Edward I wolał wznosić zamki w miejscach dostępnych dla łodzi, dlatego rolę Dyserth przejęła lepiej zlokalizowana warownia w Rhuddlan, nad którą prace rozpoczęto w 1277 roku.
Architektura
Pod budowę zamku wybrano wysokie na około 60 metrów wzniesienie, o stromych stokach od strony zachodniej i południowej. Na południu górowało ono nad wejściem do doliny rzeki Ffyddion, którą przebiegał szlak prowadzący do Chester, natomiast na zachodzie zapewniało panoramę w stronę szerokiej doliny zalewowej rzeki Clwyd, pośrodku której leżało Rhuddlan z drewniano – ziemnym jeszcze zamkiem anglo-normańskim. Na pozostałych dwóch kierunkach zbocza były łagodniejsze, gdyż wzgórze łączyło się tam z pozostałą częścią masywu.
W najwyższym punkcie terenu utworzono wieloboczny w planie rdzeń zamku o wymiarach około 30 x 25 metrów, ochraniany od zachodu i północy niżej położonymi zewnętrznymi obwarowaniami obejmującymi teren 90 x 70 metrów. Całość zabezpieczał ziemny wał i rów fosy o półkolistym w planie kształcie, które utworzono z każdej strony za wyjątkiem południowej, gdzie były zbędne za sprawą stromych stoków. Po stronie wschodniej, przez czołem zamku i fosą, funkcjonowało gospodarcze podzamcze, prawdopodobnie konstrukcji drewniano – ziemnej. Ponadto rdzeń zamku bezpośrednio sąsiadował z mniejszym dziedzińcem od południa i zaoblonym dziedzińcem zachodnim o szerokości około 24 metrów, utworzonym pomiędzy głównymi i zewnętrznymi obwarowaniami. Nietypowe usytuowanie dziedzińca południowego, poza drogą dojazdową do zamku, wynikało ze zlokalizowanej w jego wschodniej części studni oraz prawdopodobnie z chęci lepszej kontroli traktu u podstawy wzgórza na południu. Dziedziniec zachodni odgrywał wyłącznie rolę obronną, jako szeroki parcham między dwoma liniami obwarowań.
Kurtyny muru obronnego górnej części zamku miały grubość od 1,8 do 2,4 metra. Połączone były z dwoma wieżami od północy i północnego – zachodu oraz z dwuwieżowym zespołem bramnym po stronie wschodniej (co przypominało nieco układ starszego zamku Henryka III w Montgomery). Ewidentnie więc najsilniej wzmocnione zostały odcinki najmniej chronione naturalnymi warunkami terenu. Wieże wzajemnie się flankowały i jednocześnie osłaniały przed ostrzałem zamkowy dziedziniec. Prawie wszystkie miały charakterystyczne kształty – prosto zakończone ściany od strony dziedzińca i wieloboczne części czołowe, trójboczne w przypadku wieży północno – zachodniej, dwuboczne w wieży północnej. Wieża północna zespołu bramnego także była wieloboczna, natomiast południowa z nieznanych przyczyn miała już czoło zaoblone. Pierścień zewnętrznych obwarowań wzmocniony był dwoma mniejszymi wieżami: czworoboczną po stronie północno – zachodniej oraz cylindryczną na wschodzie, ulokowaną poniżej bramy.
Podstawy wież głównego obwodu obronnego wzmocnione były pochyłymi cokołami. W koronie zapewne zwieńczone były chodnikami straży ukrytymi za przedpiersiami, otaczającymi niskie dachy najwyższych kondygnacji. Wieże bramne po bokach przejazdu mieścić mogły pomieszczenia straży i ewentualnie celę więzienną. Wieża północna miała najbardziej wydłużoną formę ze wszystkich, z sąsiednimi kurtynami dostawionymi pośrodku dwóch dłuższych boków. Wnętrze wieży na linii tych kurtyn podzielone było w przyziemiu na dwa pomieszczenia, z których jedno, wyposażone w duży kominek, mogło pełnić rolę kuchni. Na piętrach wieży zlokalizowane mogły być pomieszczenia pełniące oprócz obronnych, także funkcje mieszkalne. Przy wieży północno – zachodniej, w kącie z rowem fosy, wtórnie dobudowano nietypową, trójkątną w planie komorę z dwoma strzelnicami, stanowiącą część napraw i wzmocnień obronności zamku.
Zabudowa mieszkalna zamku znajdowała się w najbezpieczniejszym miejscu, a więc w pobliżu narożnika południowo – zachodniego. Zlokalizowany był tam podłużny budynek o wymiarach 14,5 x 7,5 metra i bardzo cienkich ścianach, najprawdopodobniej mieszczący aulę (ang. hall) z otwartym centralnym paleniskiem pośrodku. Od zachodu sąsiadowała z nią mniejsza komnata, przypuszczenie prywatne pomieszczenie mieszkalne, natomiast po wschodniej stronie znajdowało się przystawione prostopadle skrzydło z przejazdem pośrodku, który łączył dwa dziedzińce zamku górnego: wewnętrzny, zachodni z najważniejszymi zabudowaniami rezydencjonalnymi oraz zewnętrzny, wschodni, usytuowany tuż za bramą. Na wewnętrznym przed budynkiem auli znajdować się mógł kryty drewniany ganek, natomiast po jego zachodniej stronie budynek o lekkiej konstrukcji drewnianej lub szachulcowej, wciśnięty między zabudowania a mur obronny, w którym mieścić się mogły stajnie.
Stan obecny
Jeszcze na początku XX wieku na wzgórzu widoczne były fragmenty murów zamku i czytelny był jego układ. Niestety obecnie większość terenu zamku została zniszczona przez kamieniołom, który wgryzł się we wzgórze od południa. Na dawnym wschodnim podzamczu obecnie znajduje się kort tenisowy.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Davis P.R., Forgotten Castles of Wales and the Marches, Eardisley 2021.
Edwards T., Dyserth Castle, „Archaeologia Cambrensis”, Vol. 67/1912.
Salter M., The castles of North Wales, Malvern 1997.
The Royal Commission on The Ancient and Historical Monuments and Constructions in Wales and Monmouthshire. An Inventory of the Ancient and Historical Monuments in Wales and Monmouthshire, II County of Flint, London 1912.