Historia
Domostwo Ciliau wybudowane zostało na początku XVI wieku, prawdopodobnie na miejscu starszego budynku. Jego fundatorem mógł być niejaki Robert ap Gwilym, konstabl Painscastle Hundred w latach 1552-1553, który w 1574 roku zapisał dom swemu synowi Johnowi ap Robert. Ten po pięciu latach sprzedał domostwo, a nowi właściciele na przełomie XVI i XVII wieku przeprowadzili modernizację Ciliau, między innymi pokrywając część ścian polichromiami. Nieco później zainstalowali także piętro nad aulą i umieścili wewnątrz nowe, drewniane schody. Pod koniec XVII lub na początku XVIII wieku, w ramach większej przebudowy, szachulcowe dotąd piętro budynku przekształcono w konstrukcję murowaną.
Architektura
Domostwo usytuowano na stoku wzniesienia, po północnej stronie niewielkiego strumienia Bachawy, wpadającego na zachodzie do rzeki Wye. Wzniesiono je na planie wydłużonego na linii wschód – zachód prostokąta, w typowym dla XV-XVI wiecznej Anglii i Walii układzie, dzielonym wewnątrz na trzy części: środkową, otwartą aż po więźbę dachową aulę (ang. hall), sąsiadującą z przelotowym, poprzecznym korytarzem wejściowym i z pomieszczeniami przy każdym z krótszych boków. Mury obwodowe parterowej części domu zbudowano z kamienia, natomiast piętra ponad skrajnymi pomieszczeniami (południowym i północnym) w konstrukcji szachulcowej. Jako że szachulcowe części wystawały nieco poza lico kamiennych murów na wschodzie i zachodzie, całość piętra w planie otrzymała kształt zbliżony do litery H, tym bardziej, iż skrajne pomieszczenia przykryto osobnymi dachami dwuspadowymi, prostopadle ułożonymi w stosunku do nieco niższego dwuspadowego dachu ponad aulą i korytarzowym przedsionkiem.
Wnętrze auli o wymiarach około 6 x 6 metrów otwarte było aż po więźbę dachową. Dzieliło się na trzy przęsła z prosto fazowanymi wiązarami o łukowo usztywnionych krokwiach i jętkach (ang. arch braced truss), przy czym elementy usztywnienia osadzone były na profilowanym gzymsie, poprowadzonym w górnych partiach ścian. Ogrzewanie zapewniał już kominek (a nie popularne we wcześniejszym okresie otwarte, centralnie położone palenisko), wysunięty w płytkim ryzalicie po stronie północnej. Oświetlenie zapewniały trójdzielne okna w czworobocznych ościeżach, być może z otworami zwieńczonymi trójliśćmi, początkowo zamykane jedynie na drewniane okiennice. Wschodnią część auli przegradzała drewniana ścianka działowa z jednym lub dwoma wejściami, która pomiędzy skrajnym pomieszczeniem a aulą tworzyła wspomniany przelotowy korytarz – przedsionek. Na jego piętrze mógł się znajdować balkon, czy też galeria z widokiem na aulę. Po przeciwnej stronie, być może na podwyższeniu, umieszczony był duży stół właścicieli domostwa. W drugiej połowie XVI wieku ściany auli pokryto malowanymi na deskach polichromiami. Utworzyły one trójdzielny wzór z fryzem truskawek w górnej partii, umieszczonym nad środkowym panelem z motywem liści i kwiatów oraz z ukazanymi gdzieniegdzie ptakami i innymi zwierzętami.
Skrajne pomieszczenia wschodnie i zachodnie na poziomie parteru pełniły najpewniej rolę gospodarczą. Obydwa zaopatrzone były w kominki osadzone w murach krótszych boków domostwa, przy czym wschodnie pełniło funkcję kuchni, sąsiadującej z umieszczonym na południu drugim, mniejszym pomieszczeniem o funkcji spiżarni lub składu. Zapewne dlatego miało ono dodatkowe wejście z zewnątrz umieszczone w ścianie południowej, ułatwiające komunikację z gospodarczym podwórkiem na tyłach domu. Zarówno do kuchni, jak i sąsiedniej spiżarni prowadziły ostrołuczne portale z korytarzowego przedsionka. Obydwa pomieszczenia wschodnie oraz izba zachodnia skomunikowane były schodami umieszczonymi obok kominków z pomieszczeniami na piętrze. Izby te, także ogrzewane kominkami, mieściły prywatne komnaty mieszkalne (sypialnie).
Stan obecny
Ciliau należy do grupy unikatowych walijskich zabytków świeckiego, późnośredniowiecznego budownictwa, związanego z życiem średniozamożnego rycerstwa. Pomimo nowożytnych przekształceń (wymurowanie pierwotnie szachulcowego górnego piętra, zmiana układu niektórych pomieszczeń) szczyci się wysokim poziomem zachowania pierwotnej substancji, łącznie z detalami architektonicznymi (więźba dachowa, profilowany gzyms w auli, kamienne okno obok kominka), dobrej jakości ciesielką i kompletnymi polichromiami ściennymi, jednymi z najbardziej znaczących na terenie Wielkiej Brytanii odnośnie budownictwa świeckiego.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Brooksby H., The Houses of Radnorshire, Part II, „The Transactions of Radnorshire Society”, XXXIX/1969.
Haslam R., The buildings of Wales. Powys (Montgomeryshire, Radnorshire, Breconshire), London 1979.
Smith P., Houses of the Welsh Countryside. A Study in Historical Geography, London 1988.