Historia
Pierwszy kościół w Cwmdu miał zostać konsekrowany według kartularza katedry w Llandaff (łac. Liber Landavensis) już w 1060 roku, jednak późnośredniowieczna, murowana świątynia zbudowana została dopiero w pierwszej połowie XV wieku. W kolejnym stuleciu, została ona dodatkowo powiększona o dwie kruchty. Na początku XIX wieku budowla znajdowała się w złym stanie. W latach 1831-1833 została poddana gruntownej wiktoriańskiej renowacji, skupiającej się przede wszystkim na prezbiterium. Kolejne prace remontowo – budowlane prowadzono w 1907 roku, kiedy to usunięto nawę północną i ponownie zadaszono nawę główną i południową.
Architektura
Kościół zbudowany został w południkowo wyżłobionej dolinie, po wschodniej stronie rzeki Rhiangoll. U schyłku średniowiecza składał się z trzech naw, okazałej czworobocznej wieży po stronie zachodniej i czworobocznego prezbiterium po stronie wschodniej. Nawa główna była dużo szersza od naw bocznych, zbliżona szerokością do wieży i prezbiterium, natomiast nawy boczne prawdopodobnie były na tyle długie, że flankowały prezbiterium od północy i południa. Budowlę w XVI wieku uzupełniła kruchta przy zachodniej części ściany południowej, przeznaczona dla wiernych, oraz usytuowana od wschodu rzadko spotykana kruchta dla plebana.
Mury wieży u podstawy ujęte zostały cokołem ze sfazowanym gzymsem. Wyżej elewacje przedzielono horyzontalnie gzymsami kordonowymi, w koronie muru osadzono natomiast dekoracyjno – symboliczne blankowane przedpiersie. Z umieszczonej za nim otwartej galerii nadmiar wody usuwały kamienne rynny. W niższej części wieży pozostawiono otwory maczulcowe, wykorzystywane w trakcie budowy do montowania rusztowań. Oświetlenie wnętrza zapewniały proste otwory szczelinowe oraz na najwyższej kondygnacji dwudzielne przeźrocza z trójlistnymi maswerkami. W przyziemiu od strony zachodniej osadzony został profilowany portal, zamknięty mocno spłaszczonym ostrołukiem w stylu Tudorów. Komunikację pionową w wieży zapewniono spiralną klatką schodową, osadzoną w grubości narożnika północno – wschodniego.
Korpus i prezbiterium kościoła u schyłku średniowiecza oświetlały otwory o różnorodnych formach i rozmiarach. Najokazalsze tradycyjnie umieszczono we wschodniej ścianie prezbiterium, celem doświetlania głównego ołtarza. Utworzono tam duże okno ostrołuczne, wypełnione pięciodzielnym maswerkiem panelowym w stylu angielskiego gotyku wertykalnego, operującym motywami pięcioliści i trójliści. Drugie okazałe okno umieszczono od południa, w czworobocznym obramieniu z pięciodzielnym maswerkiem pięciolistnym. Pozostałe okna były przypuszczalnie mniejsze, ostrołuczne. Portal wejściowy do kruchty zachodniej oprofilowano jednolicie na całej wysokości powyżej cokołu i zamknięto ostrym łukiem. Portal wschodniej kruchty również oprofilowano, ale jego archiwoltę spłaszczono.
Stan obecny
Obecnie najmniej przekształconym w trakcie nowożytnych renowacji elementem kościoła jest wieża. Nawa północna została w całości rozebrana, a na jej miejscu znajduje się całkiem nowa ściana z aneksem na wysokości prezbiterium. Częściowo przekształcona jest także od XIX wieku nawa południowa, zwłaszcza w partii zachodniej, wzmocniona od zewnątrz dwoma nowożytnymi przyporami. Choć znacznie przebudowane zostało prezbiterium, to w jego wschodniej ścianie zachowało się oryginalne okno. W położonej obok kruchcie przetrwały fragmenty dwóch XI lub XII-wiecznych krzyży, a w jedną z przypór wmurowano pokryty inskrypcją kamień z VI/VII wieku.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Haslam R., The buildings of Wales. Powys (Montgomeryshire, Radnorshire, Breconshire), London 1979.
Salter M., The old parish churches of Mid-Wales, Malvern 1997.