Historia
Kościół św. Crallo w Coychurch (wal. Llangrallo) został wzniesiony w drugiej połowie XIII wieku, a pierwsza wzmianka pisemna o nim pojawiła się w rejestrze podatkowym z 1254 roku. Uzyskał wyjątkowo okazałą formę, jak na wiejskie budowle parafialne, co mógł zawdzięczać związkom z osobą świętego Crallo, który według tradycji miał założyć w osadzie pierwszy kościół już w VI wieku, a także na skutek usytuowania na trasie pielgrzymkowej do St Davids. Od czasów średniowiecza do drugiej połowy XIX wieku nie był poddawany żadnym poważniejszym modernizacjom. Dopiero w 1877 roku konieczny był remont i częściowa odbudowa, spowodowana zawaleniem wieży, która przy okazji zniszczyła południowy i częściowo północny transept. Prace te przeprowadził w 1888 roku walijski architekt John Prichard, na podstawie zachowanych ilustracji kościoła sprzed katastrofy.
Architektura
Kościół został wzniesiony jako okazała trójnawowa, czteroprzęsłowa bazylika na planie krzyża łacińskiego, z prostokątnym, niedużym w stosunku do korpusu prezbiterium po wschodniej stronie, północnym i południowym ramieniem transeptu i czworoboczną wieżą na przecięciu naw. Od strony południowej wejście do nawy poprzedzone zostało kruchtą, ale fasadą kościoła, najważniejszą elewacją, z pewnością była ściana zachodnia, wyróżniona dwoma przyporami na przedłużeniu nawy głównej i ujęta cokołem z profilowanym gzymsem. Transept i prezbiterium podparto przyporami umieszczonymi w narożnikach pod skosem.
Kościół oświetlany był wczesnogotyckimi oknami o różnorodnych formach. W nawie głównej otrzymały one kształt pięciolistnych rozet, ale tylko po stronie południowej, gdyż ściana północna w clerestorium została pozostawiona bez otworów. Okna naw bocznych, transeptu oraz prezbiterium były wąskie, dość wysokie, zamknięte słabo wykształconymi trójliśćmi. W ścianach szczytowych transeptu zgrupowano je w triady, natomiast w ścianach wzdłużnych prezbiterium złączono wspólnym gzymsem okapowym z zagięciami wokół archiwolt. Fasadę zachodnią ozdobiło duże ostrołukowe okno z prostym trójdzielnym maswerkiem, flankowane rzadko spotykanymi dwoma oknami czterolistnymi w nawach bocznych. Duże ostrołuczne okno z trójdzielnym maswerkiem umieszczono także we wschodniej ścianie prezbiterium, gdzie zapewne zastąpiło triadę starszych i węższych okien wczesnogotyckich. Wieżę na najwyższej kondygnacji z dzwonami przepruto z każdej strony dwudzielnym oknem o czworobocznym obramieniu i trójlistnych maswerkach.
Główne, procesyjne wejście do kościoła wiodło od zachodu poprzez duży ostrołuczny portal nawy głównej. W archiwolcie został on potrójnie sfazowany, z każdą fazą rozdzieloną szerokim wgłębieniem. Zewnętrzną i wewnętrzną fazę doprowadzono bez przerywania aż do cokołu, natomiast środkową oparto na profilowanych kapitelach dwóch kolumienek. Wejście południowe, choć poprzedzone kruchtą, uzyskało skromniejszą formę i mniejsze rozmiary. Zostało oprofilowane na całej wysokości dwoma wałkami, a ponadto nad ostrołuczną archiwoltą poprowadzono trzeci wałek, osadzony na dwóch wspornikach w kształcie ludzkich głów.
Wewnątrz korpusu otwartą więźbę dachową naw bocznych oraz drewnianą kolebkę nawy głównej oparto na ostrołucznych arkadach opadających na ośmioboczne w przekroju filary. Drewniane elementy późnośredniowiecznej kolebki w wysokiej i wąskiej nawie głównej, spięto wyobrażeniami aniołów trzymających tarcze herbowe oraz zwornikami z motywami roślinnymi. Arkady międzynawowe zostały obustronnie podwójnie sfazowane i osadzone na płaskich profilowanych kapitelach. We wschodniej części nawy głównej umieszczono lektorium, dostępne schodami w grubości północnego muru nawy głównej. Za nim przyziemie wieży otwarto na korpus szeroko fazowaną arkadą niknącą w bocznych ścianach.
W prezbiterium elewacje wzdłużne w większości zajęte zostały szerokimi wnękami rozglifionych okien, umieszczonych jedna obok drugiej, odcinkowo zamkniętych i połączonych wspólnym wałkiem nad archiwoltami. Wschodnie trójdzielne okno ostrołuczne nie zostało wpasowane w tą kompozycję, dlatego mogło powstać w późniejszym okresie średniowiecza. W ścianie południowej w strefę okienną nietypowo wpuszczone zostały dwuspadowe daszki pisciny i potrójnej wnęki na sedilia. Każdą z nich zamknięto ostrołucznie i sfazowano. Wnękę pisciny utworzono nieco krótszą, ale na tym samym poziomie daszków. Po przeciwnej stronie, w elewacji północnej umieszczona została ostrołuczna wnęka ścienna z uskokowym obramieniem, do którego pierwotnie zamykane były drewniane lub metalowe drzwiczki.
Stan obecny
Kościół w Coychurch ze względu na swą okazałą i rozbudowaną formę nazywany dziś bywa „katedrą Vale”. Zachował do dnia dzisiejszego pierwotny układ bez żadnych nowożytnych dobudówek, choć odtworzenia po katastrofie budowlanej wymagała wieża oraz południowe ramię transeptu. Wewnątrz korpusu nawowego zachowała się XV-wieczna więźba dachowa, XIII-wieczne arkady międzynawowe i późnośredniowieczna chrzcielnica. W północnym ramieniu transeptu zobaczyć można XIV-wieczny nagrobek mnicha, natomiast w prezbiterium sedilia, piscinę i wnękę ścienną. Z pewnością warto zwrócić też uwagę na oba portale wejściowe do kościoła oraz okna naw bocznych i nawy głównej. Na południe od kościoła zobaczyć można ruiny średniowiecznego budynku plebani oraz wysoki kamienny krzyż na ośmiobocznej podstawie z pięcioma stopniami.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Newman J., The buildings of Wales, Glamorgan, London 1995.
Salter M., The old parish churches of Gwent, Glamorgan & Gower, Malvern 2002.
Wooding J., Yates N., A Guide to the churches and chapels of Wales, Cardiff 2011.